Większość ludzi zna radę, aby przed podjęciem trudnej decyzji „przespać się z tym”. Najnowsze badania wskazują, że rada ta może mieć podstawy naukowe. Chociaż wiele osób twierdzi, że przełomowe pomysły przyszły im do głowy podczas snu, naukowcom trudno było dotychczas zbadać to zjawisko, ponieważ sny są trudne do kontrolowania w warunkach laboratoryjnych.

Nowe badania przeprowadzone przez neurobiologów z Northwestern University pokazują, że można wpływać na sny ludzi. Wyniki potwierdzają przypuszczenie, że faza REM, czyli faza snu z szybkimi ruchami gałek ocznych, podczas której pojawiają się żywe i czasami wyraźne sny, może być szczególnie pomocna w kreatywnym rozwiązywaniu problemów. Badanie „Kreatywne rozwiązywanie problemów po eksperymentalnym wywołaniu snów dotyczących nierozwiązanych zagadek podczas fazy REM” zostało opublikowane 5 lutego w czasopiśmie „Neuroscience of Consciousness”.

Co dzieje się podczas snu

Podczas snu w organizmie i mózgu dzieje się bardzo wiele rzeczy jednocześnie, nawet jeśli na zewnątrz leżymy spokojnie w łóżku. Sny są szczególnie intensywne w tak zwanej fazie REM (Rapid Eye Movement) snu. W tej fazie mózg jest prawie tak samo aktywny jak w stanie czuwania. Obszary odpowiedzialne za emocje, takie jak ciało migdałowate, pracują szczególnie intensywnie, dlatego sny są często bardzo emocjonalne. Jednocześnie kora przedczołowa, odpowiedzialna za logiczne myślenie i kontrolę, jest mniej aktywna. To wyjaśnia, dlaczego sny często wydają się nielogiczne, chaotyczne lub surrealistyczne, bez tego, aby wydawało nam się to dziwne w trakcie snu.

Ponadto przetwarzane są wspomnienia. Doświadczenia dnia, starsze wspomnienia i aktualne myśli są ponownie łączone i klasyfikowane w istniejących strukturach pamięci. Dlatego w snach często pojawiają się znane osoby lub miejsca, ale w zmienionej lub zmieszanej formie. Wielu badaczy uważa, że sny odgrywają ważną rolę w przetwarzaniu emocji i utrwalaniu pamięci. Niektóre teorie postrzegają sen jako rodzaj sali treningowej do rozwiązywania problemów lub sytuacji społecznych.

Ciało również reaguje: oczy poruszają się szybko pod zamkniętymi powiekami, oddech i bicie serca mogą stać się nieregularne, a mięśnie są prawie całkowicie rozluźnione lub nawet tymczasowo sparaliżowane. To zahamowanie mięśni chroni nas przed faktycznym wykonywaniem ruchów ze snu. Chociaż sny często wydają się bardzo realne, powstają one całkowicie w mózgu – poprzez współdziałanie pamięci, emocji, wyobraźni i wewnętrznej aktywności podczas snu.

Kształtowanie snów za pomocą sygnałów akustycznych

Naukowcy wykorzystali technikę zwaną „Targeted Memory Reactivation” (TMR). Podczas snu odtwarzali uczestnikom dźwięki, które przypominały im wcześniejsze próby rozwiązania określonych zagadek. Sygnały akustyczne były odtwarzane dopiero po potwierdzeniu przez monitorowanie mózgu, że uczestnicy śpią. W rezultacie 75% uczestników zgłosiło sny zawierające elementy lub pomysły związane z nierozwiązanymi zagadkami. Zagadki pojawiające się w snach były rozwiązywane znacznie częściej niż te, które się w nich nie pojawiały. Uczestnicy rozwiązali 42% zagadek związanych ze snami, w porównaniu z 17% pozostałych.

Jednak wyniki nie dowodzą, że sny bezpośrednio prowadzą do lepszych rozwiązań. Inne czynniki, takie jak zwiększona ciekawość niektórych zagadek, mogły mieć wpływ zarówno na sny, jak i na wyniki. Niemniej jednak skuteczne sterowanie treścią snów stanowi ważny krok naprzód w zrozumieniu, w jaki sposób sen może wspierać kreatywne myślenie.

„Wiele problemów współczesnego świata wymaga kreatywnych rozwiązań. Dzięki pogłębieniu wiedzy na temat tego, jak nasz mózg może myśleć kreatywnie, zmieniać sposób myślenia i opracowywać nowe, kreatywne pomysły, możemy zbliżyć się do rozwiązania problemów, które chcemy rozwiązać, a inżynieria snu może w tym pomóc” – powiedział główny autor badania, Ken Paller, profesor psychologii Jamesa Padilli i dyrektor programu neuronauk kognitywnych w Weinberg College of Arts and Sciences na Uniwersytecie Northwestern.

Wgląd w eksperyment dotyczący fazy REM

W badaniu wzięło udział 20 osób, które miały już doświadczenie z świadomymi snami, tzn. czasami były świadome, że śnią, podczas gdy nadal spały. W laboratorium każda osoba próbowała rozwiązać szereg zadań logicznych, mając na każde zadanie trzy minuty. Każde zadanie miało własną charakterystyczną ścieżkę dźwiękową. Większość zadań pozostała nierozwiązana ze względu na ich poziom trudności.

Następnie uczestnicy spędzili noc w laboratorium, podczas gdy naukowcy rejestrowali ich aktywność mózgową i inne sygnały fizjologiczne za pomocą polisomnografii. Podczas snu REM naukowcy odtwarzali ścieżki dźwiękowe do połowy nierozwiązanych zagadek, aby selektywnie reaktywować te wspomnienia. Niektórzy uczestnicy używali wcześniej uzgodnionych sygnałów, takich jak określone wzorce wdechu i wydechu, aby wskazać, że słyszeli dźwięki i aktywnie pracowali nad zagadkami w swoich snach.

Następnego ranka uczestnicy opisali swoje sny. Wielu z nich opisało obrazy lub pomysły związane z zagadkami. U 12 z 20 uczestników sny częściej odnosiły się do zagadek związanych z sygnałami dźwiękowymi niż do zagadek bez sygnałów. Ci sami uczestnicy po przebudzeniu z większym prawdopodobieństwem rozwiązywali reaktywowane zagadki i poprawili swój wskaźnik sukcesu z 20% do 40% – co było znaczącą zmianą. Karen Konkoly, główna autorka badania i doktorantka w Laboratorium Neuronauki Poznawczej Pallera, powiedziała, że jedną z największych niespodzianek było to, jak silny wpływ na sny miały wskazówki, nawet jeśli uczestnicy nie byli ich świadomi.

„Nawet bez jasności jeden ze śniących poprosił postać ze snu o pomoc w rozwiązaniu zagadki, którą mu podaliśmy. Inny otrzymał zagadkę „drzewa” jako wskazówkę i obudził się, śniąc o bieganiu przez las. Kolejna śniąca otrzymała jako wskazówkę zagadkę dotyczącą dżungli i obudziła się ze snu, w którym łowiła ryby w dżungli i zastanawiała się nad tą zagadką” – powiedziała Konkoly. „Były to fascynujące przykłady, ponieważ pokazały, jak śniący potrafią wykonywać polecenia i że na sny mogą wpływać dźwięki podczas snu, nawet jeśli nie są one jasne”.

Co to oznacza dla kreatywności i zdrowia psychicznego

Szczególnie interesujący jest związek z kreatywnością. Faza REM od dawna uważana jest za fazę intensywnej aktywności mózgu, w której centra emocjonalne pracują intensywnie, podczas gdy logiczne mechanizmy kontrolne są stłumione. Powoduje to powstanie niezwykłych powiązań między wspomnieniami, wiedzą i aktualnymi problemami. Jeśli przed zaśnięciem osoby rozważają konkretny problem lub otrzymują kreatywne zadanie, sny częściej poruszają ten temat. Badanie wykazało, że po takich „sterowanych” snach uczestnicy opracowywali bardziej oryginalne i elastyczne rozwiązania niż grupy kontrolne.

Powodem tego jest prawdopodobnie szczególny sposób działania mózgu podczas snu REM: łączy on zapisane informacje w sposób bardziej swobodny i mniej rygorystyczny logicznie niż w stanie czuwania. Dzięki temu mogą powstawać nowe, zaskakujące pomysły – proces, który ma decydujące znaczenie dla kreatywnego rozwiązywania problemów. W historii istnieje wiele doniesień o artystach i naukowcach, którzy czerpali inspirację ze snów; aktualne wyniki badań neurologicznych dostarczają obecnie eksperymentalnych dowodów na to, że efekt ten można wykorzystać w sposób systematyczny.

Zespół planuje zbadać dalsze możliwe funkcje snów, w tym regulację emocji i bardziej kompleksowe procesy uczenia się, przy użyciu ukierunkowanych metod reaktywacji pamięci i interaktywnych snów. „Mam nadzieję, że te odkrycia pomogą nam wyciągnąć bardziej uzasadnione wnioski na temat funkcji snów” – powiedział Konkoly. „Jeśli naukowcy będą mogli jednoznacznie stwierdzić, że sny są ważne dla rozwiązywania problemów, kreatywności i regulacji emocji, ludzie, miejmy nadzieję, zaczną traktować sny jako priorytet dla zdrowia psychicznego i dobrego samopoczucia”. W dłuższej perspektywie takie odkrycia mogą mieć praktyczne zastosowania – na przykład w promowaniu procesów twórczych, w nauce, a nawet w terapii, na przykład w celu pozytywnego wpływania na stresujące treści koszmarów sennych. Naukowcy podkreślają jednak, że celowe sterowanie snami jest wciąż w powijakach i należy dokładnie omówić kwestie etyczne, takie jak świadoma ingerencja w wewnętrzny świat doświadczeń.