Znacznie więcej osób pracuje na porannych zmianach niż na nocnych, a mimo to wiele z nich cierpi na silne zmęczenie związane z zaburzeniami rytmu dobowego. Stan ten może negatywnie wpływać na koncentrację, wydajność pracy i bezpieczeństwo. Nowe badanie kliniczne przeprowadzone przez naukowców z Mass General Brigham wykazało, że solriamfetol (Sunosi) – lek wspomagający czuwanie – pomagał pracownikom porannych zmian zachować większą czujność. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „NEJM Evidence”.

„Do tej pory żadne badanie kliniczne nie sprawdzało leczenia zaburzeń związanych z pracą zmianową u osób pracujących na porannych zmianach, mimo że jest to najczęstszy rodzaj harmonogramu zmianowego” – powiedział główny autor, dr Charles A. Czeisler, dyrektor i starszy lekarz w Klinice Medycyny Snu i Rytmu Dziennego w szkole medycznej Mass General Brigham. „Badanie to wypełnia poważną lukę, skupiając się na pracownikach, którzy zaczynają dzień, gdy większość ludzi jeszcze śpi”.

Dlaczego wczesne zmiany zakłócają wewnętrzny zegar organizmu

Około jeden na czterech pracowników pracuje poza typowym harmonogramem od 9 do 17, w tym osoby, które rozpoczynają pracę bardzo wcześnie rano. Wiele osób z takim harmonogramem nie uważa się za pracowników zmianowych, ale po prostu postrzega swoją codzienną rutynę jako rozpoczęcie dnia wcześniej niż zwykle. Niemniej jednak są oni narażeni na wysokie ryzyko wystąpienia zaburzeń związanych z pracą zmianową, które wiążą się z zaburzeniami wzorców snu i uporczywą sennością w ciągu dnia.

„Osoby, które rozpoczynają pracę między 3:00 a 7:00 rano, budzą się o porze, w której mózg jest biologicznie zaprogramowany do snu. To sprawia, że niezwykle trudno jest im zachować czujność, nawet jeśli są bardzo zmotywowani” – powiedziała główna autorka badania, dr Kirsi-Marja Zitting, badaczka z Oddziału Medycyny Snu i Rytmu Dobowego w Mass General Brigham Department of Medicine. „Często borykają się z podwójnym obciążeniem – nadmierną sennością w godzinach pracy i trudnościami z uzyskaniem wystarczającej ilości snu, gdy mają okazję odpocząć”.

Zagrożenia dla zdrowia i bezpieczeństwa związane z zaburzeniami pracy zmianowej

Zaburzenia związane z pracą zmianową to znacznie więcej niż tylko chwilowe uczucie zmęczenia po nocnej zmianie – stanowią one chroniczne obciążenie dla całego organizmu i mogą mieć głęboki wpływ na sprawność poznawczą, bezpieczeństwo i długoterminowy stan zdrowia. W gruncie rzeczy wynika to z ciągłej rozbieżności między godzinami pracy a naturalnym rytmem dobowym – czyli ludzkim cyklem biologicznym dnia i nocy. Ponieważ rytm ten jest ewolucyjnie przystosowany do spania w nocy i aktywności w ciągu dnia, odwrócenie lub ciągłe przesuwanie tych porach prowadzi do trwałej wewnętrznej desynchronizacji.

Jedną z najbardziej bezpośrednich konsekwencji jest obniżona wydajność umysłowa. Osoby dotknięte tym problemem często zgłaszają trudności z koncentracją, spowolnienie myślenia i problemy z podejmowaniem decyzji. Z neurobiologicznego punktu widzenia można to wyjaśnić faktem, że brak snu i zaburzenia rytmu dobowego osłabiają aktywność kory przedczołowej – czyli obszaru mózgu odpowiedzialnego za planowanie, uwagę i rozwiązywanie problemów. Jednocześnie zmniejsza się szybkość reakcji, a wzrasta prawdopodobieństwo popełnienia błędów. Efekty te są zauważalne nie tylko w perspektywie krótkoterminowej, ale mogą się nasilać w warunkach przewlekłego stresu i prowadzić do trwałego spadku wydajności. Ściśle związane z tym jest obniżenie produktywności. Gdy upośledzona jest uwaga, pamięć i elastyczność poznawcza, nieuchronnie spada również wydajność pracy. Zadania trwają dłużej, wymagają częstszych poprawek lub pozostają niedokończone. Może to mieć poważne konsekwencje, szczególnie w zawodach wymagających dużej precyzji — takich jak opieka zdrowotna, przemysł czy sektor transportowy. Ponadto wiele osób dotkniętych tym problemem jest mniej zmotywowanych i wykazuje mniejsze zaangażowanie z powodu ciągłego zmęczenia, co dodatkowo obniża wydajność.

Szczególnie krytycznym aspektem jest zwiększone ryzyko wypadków, zarówno na drodze, jak i w miejscu pracy. Zmęczenie wpływa na mózg na wiele sposobów podobnych do alkoholu: wydłuża się czas reakcji, słabnie uwaga, a zdolność do prawidłowej oceny ryzyka jest upośledzona. Badania pokazują, że po nocnej zmianie ryzyko wypadków samochodowych jest znacznie większe, zwłaszcza w drodze do domu, kiedy naturalne zmęczenie osiąga szczyt. Mogą również wystąpić tak zwane epizody „mikrosnu”, w których mózg na kilka sekund zapada w stan podobny do snu – często bez świadomości osoby dotkniętej tym zjawiskiem. Te krótkie zaniki uwagi są szczególnie niebezpieczne w ruchu drogowym lub podczas obsługi maszyn. Znacznie wzrasta również ryzyko wypadków w miejscu pracy. W branżach wymagających pracy fizycznej lub złożonych procesów technicznych nawet niewielki zanik uwagi może mieć poważne konsekwencje. Badania pokazują, że wypadki zdarzają się częściej we wczesnych godzinach porannych – właśnie wtedy, gdy organizm jest biologicznie przygotowany do snu. Ponadto chroniczne zmęczenie i stres mogą utrudniać przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa, ponieważ osoby dotknięte tymi problemami mają tendencję do stosowania skrótów lub mniej starannej pracy.

W dłuższej perspektywie problemy te często wzajemnie się wzmacniają. Brak snu prowadzi do zaburzeń funkcji poznawczych, co zwiększa ryzyko wypadków, a powtarzający się stres może prowadzić do stresu przewlekłego. Ten stres z kolei negatywnie wpływa na sen, tworząc błędne koło. W grę mogą wchodzić również czynniki emocjonalne i psychologiczne: drażliwość, obniżona tolerancja na stres, a nawet objawy depresji występują częściej wśród pracowników zmianowych, co może dodatkowo pogorszyć wydajność i bezpieczeństwo.

Leki wspomagające czuwanie

Leki takie jak modafinil są czasami stosowane w celu pobudzenia czuwania, ale środki te były dotychczas badane głównie u osób pracujących w nocy i mogą zaburzać sen w późniejszych godzinach dnia. Solriamfetol, lek badany w niniejszym badaniu, jest już zatwierdzony do leczenia nadmiernej senności w ciągu dnia u osób z obturacyjnym bezdechem sennym i narkolepsją. Naukowcy uznali go za obiecującą opcję, ponieważ może on pobudzać czujność przez dłuższy czas bez znaczącego zakłócania snu w późniejszych godzinach.

Pod względem farmakologicznym solriamfetol należy do klasy leków znanych jako inhibitory wychwytu zwrotnego dopaminy i noradrenaliny (DNRI). Oznacza to, że zwiększa on stężenie neuroprzekaźników dopaminy i noradrenaliny w mózgu poprzez blokowanie ich wychwytu zwrotnego do komórek nerwowych. Te dwa neuroprzekaźniki mają kluczowe znaczenie dla czuwania, uwagi i motywacji. Dzięki temu mechanizmowi lek ten w sposób specyficzny wzmacnia czuwanie, nie powodując klasycznego „haju” kojarzonego z amfetaminami.

Istotną różnicą w stosunku do starszych substancji czynnych, takich jak modafinil, jest to, że solriamfetol wywiera bardziej bezpośredni i przewidywalny wpływ na te układy neuroprzekaźników. Podczas gdy modafinil działa w bardziej złożony sposób i oddziałuje na wiele układów, solriamfetol ma „wyraźniejsze” działanie farmakologiczne. Skutkuje to tym, że efekt pobudzający czuwanie jest często silniejszy i bardziej stały w ciągu dnia. Kolejną zaletą zaobserwowaną w badaniach jest to, że solriamfetol poprawia czujność bez tak znacznego zakłócania późniejszego snu, jak niektóre inne środki pobudzające. Jest to szczególnie ważne w przypadku schorzeń takich jak zaburzenia związane z pracą zmianową, gdzie celem jest nie tylko czujność podczas pracy, ale także jak najbardziej spokojny sen po jej zakończeniu.

Badanie kliniczne wykazuje poprawę czujności i wydajności

W badaniu wzięło udział 78 pracowników wczesnej zmiany, u których zdiagnozowano zaburzenia związane z pracą zmianową. Uczestnicy zostali losowo przydzieleni do grup i przez cztery tygodnie w dni robocze otrzymywali solriamfetol lub placebo. Naukowcy oceniali ich zdolność do pozostawania w stanie czuwania w kontrolowanym środowisku o niskim poziomie bodźców w godzinach odpowiadających ich typowemu harmonogramowi pracy. Uczestnicy relacjonowali również swoje codzienne funkcjonowanie i regularnie spotykali się z lekarzami.

Po czterech tygodniach osoby, które otrzymywały solriamfetol, wykazały znaczną poprawę. Były mniej senne i były w stanie dłużej pozostawać przytomne podczas symulowanych godzin pracy. Zarówno uczestnicy, jak i ich lekarze odnotowali lepsze ogólne funkcjonowanie, poprawę wydajności pracy oraz większą zdolność do radzenia sobie z codziennymi zadaniami. „Zaobserwowana poprawa ma znaczenie kliniczne. Pracownicy ci byli w stanie pozostać czujni i aktywni przez całą ośmiogodzinną zmianę, co ma realne konsekwencje dla wydajności, bezpieczeństwa i jakości życia” – powiedział Czeisler.„Pracownicy zmianowi są niezbędni dla funkcjonowania naszego społeczeństwa, jednak często płacą za to ukrytą cenę biologiczną. Badanie to pokazuje, że możemy zrobić dla nich więcej”.

Naukowcy podkreślili, że dotychczas niewiele badań poświęcono pracownikom wczesnej zmiany oraz że obecne badanie trwało tylko cztery tygodnie i obejmowało osoby dorosłe, które poza tym były zdrowe. Potrzebne są dalsze badania, aby zrozumieć długoterminowe skutki leczenia. Zespół prowadzi obecnie rekrutację uczestników do kolejnego badania klinicznego, którego celem jest zbadanie solriamfetolu u pracowników nocnej zmiany, co mogłoby pomóc w uzyskaniu szerszego zatwierdzenia tego leku w leczeniu zaburzeń związanych z pracą zmianową.