Na pierwszy rzut okasen i czuwanie wydają się dwoma wyraźnie odrębnymi stanami. Albo jesteśmy przytomni i czujni, albo nasze ciało i mózg śpią. Jednak współczesne badania nad snem coraz częściej wskazują, że to rozróżnienie może nie być aż tak jednoznaczne. W rzeczywistości poszczególne obszary mózgu mogą tymczasowo wykazywać wzorce aktywności typowe dla snu – nawet gdy osoba ta na pozór jest w pełni przytomna. Zjawisko to znane jest jako „sen lokalny” i cieszy się coraz większym zainteresowaniem w neurobiologii.

Szczególnie interesujące w tym kontekście są nowe odkrycia wynikające z badań nad chorobą Parkinsona. Sugerują one, że nietypowe wzorce snu podczas czuwania mogą być powiązane z pewnymi schorzeniami neurologicznymi.

Kiedy poszczególne obszary mózgu wchodzą w stan podobny do snu

Podczas głębokiego snu mózg wykazuje charakterystyczne, powolne wzorce aktywności elektrycznej. Te tak zwane fale wolne powstają w wyniku skoordynowanej interakcji dużych grup komórek nerwowych. Zazwyczaj występują one głównie podczas określonych faz snu. Jednak podobne wzorce aktywności mogą pojawić się również, gdy osoba jest przytomna. W takich przypadkach niekoniecznie wszystkie obszary mózgu są objęte tym procesem w tym samym czasie.

Zjawisko to określa się mianem „snu miejscowego”. Poszczególne sieci neuronowe przejściowo wykazują aktywność bardziej przypominającą stan snu, podczas gdy inne obszary mózgu pozostają w stanie czuwania i są aktywne. Zjawisko to może wyjaśniać, dlaczego ludzie czasami doświadczają problemów z koncentracją, krótkich zaników uwagi lub spowolnionego czasu reakcji, mimo że wysypiają się.

Choroba Parkinsona: kiedy zaburzona zostaje regulacja snu i czuwania

Choroba Parkinsona jest jednym z najczęstszych postępujących zaburzeń układu nerwowego. Dotyka ona przede wszystkim obszarów mózgu odpowiedzialnych za kontrolę i koordynację ruchów. Zazwyczaj choroba ta rozpoczyna się raczej stopniowo i rozwija się przez długi okres czasu. W rezultacie wczesne objawy nie zawsze są natychmiast rozpoznawane lub początkowo mylone są z normalnymi oznakami starzenia się.

Kluczową rolę w tym procesie odgrywa neuroprzekaźnik – dopamina. Jest ona wytwarzana między innymi w określonym obszarze mózgu zwanym istota czarna. W przypadku choroby Parkinsona komórki nerwowe w tym obszarze, odpowiedzialne za produkcję dopaminy, stopniowo obumierają. Prowadzi to do niedoboru dopaminy, co zaburza komunikację między różnymi obszarami mózgu. W rezultacie coraz trudniej jest kontrolować wzorce ruchowe. Do najbardziej znanych objawów należą sztywność mięśni, spowolnienie ruchów oraz drżenie, które może występować zwłaszcza w stanie spoczynku. Na przykład osoby cierpiące na chorobę Parkinsona mają trudności z rozpoczęciem ruchów, ich kroki stają się krótsze, a codzienne czynności, takie jak ubieranie się i pisanie, stają się coraz trudniejsze. Jednak choroba Parkinsona nie przebiega u wszystkich w ten sam sposób. U niektórych osób występują przede wszystkim zaburzenia ruchowe, podczas gdy u innych istotną rolę odgrywają również objawy pozaruchowe.

Choroba Parkinsona nie wpływa wyłącznie na ruch. Mogą również wystąpić zaburzenia snu, senność w ciągu dnia, problemy z koncentracją, nastroje depresyjne oraz zmiany w postrzeganiu. Niektóre osoby cierpiące na chorobę Parkinsona borykają się z zaburzeniami cyklu snu i czuwania, intensywnymi snami lub wyraźnym zmęczeniem w ciągu dnia. W miarę postępu choroby mogą również pojawić się zaburzenia funkcji poznawczych i halucynacje. To właśnie te objawy pozaruchowe stają się coraz częściej przedmiotem badań. Naukowców szczególnie interesuje, w jaki sposób choroba Parkinsona wpływa na naturalne procesy snu i czuwania w mózgu.

W najnowszym badaniu z 2026 roku sprawdzano, czy u osób z chorobą Parkinsona może występować aktywność mózgu przypominająca sen, nawet gdy są one przytomne. W tym celu naukowcy zbadali elektryczną aktywność mózgu za pomocą elektroencefalogramu (EEG) o wysokiej rozdzielczości. Porównali 84 osoby z chorobą Parkinsona z 30 zdrowymi osobami starszymi z grupy kontrolnej. Wyniki wykazały, że u pacjentów z chorobą Parkinsona podczas czuwania częściej występowały powolne fale mózgowe. Takie powolne fale są zazwyczaj związane przede wszystkim ze snem głębokim. Ich występowanie w stanie czuwania może wskazywać, że niektóre obszary mózgu przejściowo przechodzą w stan aktywności przypominający sen. Szczególnie interesujący był fakt, że bardziej wyraźne zmiany wiązały się z halucynacjami i gorszymi wynikami w niektórych testach poznawczych. Naukowcy znaleźli zatem dowody na to, że nietypowa aktywność przypominająca sen w ciągu dnia może być powiązana ze zmianami w sprawności umysłowej i percepcji.

Dlaczego w chorobie Parkinsona występują halucynacje?

Wyniki badań dostarczają dalszego wglądu w złożone zmiany, jakie choroba Parkinsona może wywoływać w mózgu. Pokazują one również, że choroby tej nie należy postrzegać wyłącznie jako zaburzenia ruchowego. Ważną rolę mogą odgrywać również regulacja snu i czuwania, a także przetwarzanie bodźców sensorycznych. Nie ustalono jednak jeszcze jednoznacznie, czy nietypowe fale mózgowe bezpośrednio przyczyniają się do powstawania objawów, czy też są raczej skutkiem ubocznym zmian neurologicznych. Konieczne są dalsze badania, aby określić znaczenie tych obserwacji dla przebiegu choroby oraz potencjalnych przyszłych procedur diagnostycznych.

Halucynacje należą do możliwych objawów pozamotorycznych choroby Parkinsona. Na przykład osoby dotknięte tą chorobą postrzegają ludzi, zwierzęta lub przedmioty, które w rzeczywistości nie istnieją. Takie zmiany w postrzeganiu mogą mieć różne przyczyny. Oprócz zmian w niektórych układach neuroprzekaźnikowych w mózgu mogą mieć na to wpływ również zaburzenia snu, leki oraz zmiany w przetwarzaniu informacji.

Nowe badanie oferuje inne możliwe wyjaśnienie: jeśli pewne obszary mózgu przejściowo wykazują wzorce aktywności podobne do tych występujących podczas snu w stanie czuwania, może to wpływać na przetwarzanie zewnętrznych bodźców sensorycznych. Nie ustalono jednak jeszcze ostatecznie, czy te fale mózgowe faktycznie przyczyniają się do powstawania halucynacji, czy też są raczej skutkiem ubocznym innych zmian zachodzących w mózgu.

Co to oznacza dla naszego naturalnego cyklu snu i czuwania?

Ciało ludzkie kieruje się złożonym zegarem biologicznym. Nasz zegar wewnętrzny kontroluje między innymi to, kiedy odczuwamy zmęczenie, kiedy jesteśmy szczególnie czujni oraz jak różne funkcje organizmu działają w ciągu dnia. Nie tylko czynniki zewnętrzne, takie jak światło dzienne i ciemność, odgrywają tu rolę. Aktywność poszczególnych sieci mózgowych również wpływa na to, jak czujni i produktywni się czujemy.

Badania nad snem lokalnym pokazują, że czuwanie najwyraźniej nie jest stanem, w którym wszystkie obszary mózgu muszą być zawsze równie aktywne. Poszczególne obszary mózgu mogą chwilowo wykazywać wzorce podobne do tych występujących podczas snu, podczas gdy inne pozostają aktywne. Zwłaszcza w przypadku zaburzeń neurologicznych, takich jak choroba Parkinsona, wiedza ta może pomóc nam lepiej zrozumieć zmiany w funkcjonowaniu mózgu. Podkreśla ona również, jak ważna dla naszej sprawności umysłowej jest wzajemna zależność między snem, zegarem wewnętrznym i aktywnością mózgu.

Czy fale mózgowe mogą w przyszłości pomóc w diagnozowaniu choroby Parkinsona?

Badanie otwiera interesujące perspektywy dla dalszych badań. Jeśli pewne wzorce EEG regularnie występują wraz z objawami neurologicznymi, w przyszłości mogłyby one potencjalnie dostarczyć dodatkowych wskazówek dotyczących zmian w funkcjonowaniu mózgu. Szczególnie interesujące byłoby ustalenie, czy takie nieprawidłowości występują nawet we wcześniejszych stadiach choroby i czy zmieniają się wraz z jej postępem.

Jednak badania są jeszcze dalekie od tego etapu. Dotychczasowe wyniki nie są wystarczające, aby wykorzystać lokalne powolne fale mózgowe jako samodzielny test diagnostyczny choroby Parkinsona. Dalsze badania muszą wyjaśnić, na ile zmiany te są specyficzne oraz czy występują one również w przypadku innych zaburzeń neurologicznych lub przy poważnym braku snu.

Sen i czuwanie są ze sobą ściślej powiązane, niż wcześniej sądzono

Współczesne badania nad snem coraz częściej wskazują, że sen i czuwanie nie muszą być całkowicie odrębnymi i sztywnymi stanami. Chociaż czujemy się rozbudzeni i świadomie postrzegamy otoczenie, poszczególne obszary mózgu mogą najwyraźniej już wykazywać wzorce aktywności przypominające sen. Zjawisko to podkreśla, jak złożona jest w rzeczywistości regulacja naszej aktywności mózgowej. Ta wiedza może odgrywać szczególnie ważną rolę w przypadku zaburzeń neurologicznych, takich jak choroba Parkinsona. Aktualne wyniki badań sugerują, że zmiany w regulacji snu i czuwania wpływają nie tylko na nocny odpoczynek, ale mogą również mieć konsekwencje dla uwagi, pamięci i percepcji w ciągu dnia.

Odkrycia te są również interesujące z perspektywy chronobiologicznej. Nasz zegar biologiczny zapewnia, że liczne procesy fizyczne i psychiczne przebiegają zgodnie z naturalnym rytmem dobowym. Wpływa on między innymi na wydzielanie hormonów, temperaturę ciała, potrzebę snu oraz naszą wydajność. Jeśli współdziałanie tych procesów zostanie zakłócone, może to wpłynąć na nasze samopoczucie i jakość snu.

Badania nad zlokalizowanym snem otwierają zatem nowe perspektywy w kwestii tego, jak ściśle aktywność poszczególnych obszarów mózgu jest powiązana z naszym cyklem snu i czuwania. W przyszłości interesujące mogłoby być dokładniejsze zbadanie, czy taka nietypowa aktywność mózgu występuje również w przypadku innych zaburzeń neurologicznych i jakie ma znaczenie dla sprawności poznawczej.

Wiele pytań pozostaje bez odpowiedzi. Dotychczasowe wyniki badań wskazują jednak, że sen to znacznie więcej niż tylko nocny okres odpoczynku. Jest on ważnym elementem zdrowia naszego mózgu i jest ściśle powiązany z funkcjonowaniem całego układu nerwowego. Lepsze zrozumienie tych powiązań mogłoby w dłuższej perspektywie pomóc nam we wcześniejszym wykrywaniu zaburzeń snu i zmian neurologicznych oraz w prowadzeniu bardziej ukierunkowanych badań.