W przewlekłym zapaleniu wątroby typu B wątroba zawiera komórki odpornościowe, które mogłyby zniszczyć komórki zainfekowane wirusem zapalenia wątroby typu B, ale są one nieaktywne. Zespół z Politechniki w Monachium (TUM) odkrył, że komórki w naczyniach krwionośnych wątroby uruchamiają „timer uśpienia”, który wyłącza komórki odpornościowe. Atak na ten mechanizm mógłby być punktem wyjścia dla immunoterapii.

Wirusowe zapalenie wątroby typu B i jego konsekwencje

Wirusowe zapalenie wątroby typu B jest chorobą powszechną. Według szacunków Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) na przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby typu B cierpi 250 milionów ludzi na całym świecie. Najczęstszą konsekwencją zdrowotną przewlekłego wirusowego zapalenia wątroby typu B jest uszkodzenie wątroby. Często to nie sam wirus, ale reakcja immunologiczna organizmu na zainfekowane komórki jest odpowiedzialna za uszkodzenia: komórki odpornościowe wywołują procesy zapalne, które mogą prowadzić do zwłóknienia – bliznowacenia tkanki wątroby – i raka wątroby.

W przewlekłym wirusowym zapaleniu wątroby typu B układ odpornościowy organizmu próbuje zniszczyć zainfekowane komórki wątroby, co prowadzi do długotrwałego uszkodzenia i nadal nie pozwala pozbyć się wirusa. Szczególnie w przypadku przewlekłych infekcji niektóre komórki odpornościowe, których receptory mogłyby rozpoznać i zniszczyć wirusa zapalenia wątroby typu B, są nieaktywne.

Nowe sposoby skutecznego leczenia przewlekłego zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu B

Zespół kierowany przez prof. Knolle opisuje przyczynę tego zjawiska w czasopiśmie „Nature”. Wirus zapalenia wątroby typu B atakuje konkretnie hepatocyty. Komórki te stanowią większość tkanki wątroby. Są one zaopatrywane przez małe naczynia krwionośne wyłożone komórkami śródbłonka. Komórki odpornościowe, które dostają się do wątroby wraz z krwią, docierają do zainfekowanych hepatocytów tylko przez specjalne otwory w tych komórkach śródbłonka. Wyrzucają one wypustki przez te otwory, aby dotrzeć do zainfekowanych hepatocytów i wywołać ich zniszczenie. W ten sposób są one zmuszone do bliskiego kontaktu z komórkami śródbłonka.

Naukowcy wykazali, że komórki śródbłonka uruchamiają rodzaj molekularnego timera w niektórych komórkach odpornościowych – cytotoksycznych komórkach T, które potrafią rozpoznać hepatocyty zakażone wirusem zapalenia wątroby typu B – mówi dr Miriam Bosch, pierwsza autorka badania. Zegar zaczyna tykać, gdy tylko komórki T wchodzą w kontakt z zainfekowanymi hepatocytami. Im dłużej komórki T pozostają w kontakcie z komórkami śródbłonka, tym słabsza staje się ich aktywność – można to porównać do głośności muzyki, która zmniejsza się, zanim zegar uśpienia całkowicie ją wyłączy.

W szczególności komórki śródbłonka wykorzystują szlak cAMP-PKA do wyłączenia transmisji sygnału receptorów, za pomocą których komórki T rozpoznają wirusa zapalenia wątroby typu B i dzięki którym są aktywowane. W rezultacie komórki odpornościowe nie atakują już zainfekowanych komórek, a przede wszystkim nie mogą się już namnażać. Naukowcy uważają, że mechanizm ten ewoluował w celu ochrony wątroby. Limit czasowy zapobiega nadmiernemu namnażaniu się komórek odpornościowych podczas infekcji i potencjalnemu spowodowaniu poważnych uszkodzeń wątroby w wyniku zniszczenia zainfekowanych hepatocytów. W niektórych przypadkach jednak czas na walkę z wirusem jest najwyraźniej zbyt krótki i wirus wymyka się spod kontroli układu odpornościowego. Ponieważ nowe komórki T nieustannie atakują zainfekowane hepatocyty, przewlekłe zapalenie wątroby typu B prowadzi do uszkodzenia narządu pomimo mechanizmu ochronnego, dlatego obecnie rozpoczynają się poszukiwania sposobów wpływania na ten mechanizm.

W ten sposób moglibyśmy wesprzeć układ odpornościowy w skutecznym zwalczaniu przewlekłego zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu B. Z jednej strony można sobie wyobrazić ukierunkowane immunoterapie, w których komórki T są manipulowane w taki sposób, że nie są już wrażliwe na sygnały z komórek śródbłonka. Z drugiej strony możliwe byłoby również wyłączenie tego mechanizmu za pomocą małych cząsteczek, które są ukierunkowane na ten mechanizm. Kluczowe znaczenie ma jednak dostarczenie substancji czynnych konkretnie do komórek odpornościowych w wątrobie, tak aby nie wpływały one na procesy życiowe w innych komórkach organizmu. Naukowcy uważają, że takie terapie mogłyby wzmocnić działanie szczepionek, a tym samym pomóc w zwalczaniu przewlekłego wirusowego zapalenia wątroby typu B, które jest szczególnie rozpowszechnione w biedniejszych regionach świata.