De meeste mensen kennen het advies om bij moeilijke beslissingen ‘een nachtje te slapen’. Nieuw onderzoek wijst erop dat dit advies wetenschappelijk onderbouwd zou kunnen zijn. Hoewel veel mensen melden dat ze baanbrekende ideeën in hun dromen hebben gekregen, hadden onderzoekers tot nu toe moeite om dit fenomeen te bestuderen, omdat dromen in een laboratoriumomgeving moeilijk te controleren zijn.

Een nieuwe studie van neurowetenschappers van Northwestern University toont aan dat het mogelijk is om de dromen van mensen te beïnvloeden. De resultaten ondersteunen de veronderstelling dat de REM-slaap, de fase van de slaap met snelle oogbewegingen waarin levendige en soms heldere dromen voorkomen, bijzonder nuttig kan zijn voor creatieve probleemoplossingen. De studie “Creatieve probleemoplossing na experimentele activering van dromen over onopgeloste raadsels tijdens de REM-slaap” werd op 5 februari gepubliceerd in het tijdschrift “Neuroscience of Consciousness”.

Wat er in een droom gebeurt

In een droom gebeurt er tegelijkertijd heel veel in het lichaam en de hersenen, ook al liggen we uiterlijk rustig in bed. Dromen zijn bijzonder intens in de zogenaamde REM-fase (Rapid Eye Movement) van de slaap. In deze fase zijn de hersenen bijna net zo actief als in de waaktoestand. Gebieden die verantwoordelijk zijn voor gevoelens, zoals de amygdala, werken bijzonder hard, waardoor dromen vaak erg emotioneel zijn. Tegelijkertijd is de prefrontale cortex, die verantwoordelijk is voor logisch denken en controle, minder actief. Dat verklaart waarom dromen vaak onlogisch, grillig of surrealistisch lijken, zonder dat we dat in de droom vreemd vinden.

Bovendien worden herinneringen verwerkt. Ervaringen van de dag, oudere herinneringen en actuele gedachten worden opnieuw gekoppeld en in bestaande geheugenstructuren ingedeeld. Daarom komen in dromen vaak bekende personen of plaatsen voor, maar dan in gewijzigde of vermengde vorm. Veel onderzoekers gaan ervan uit dat dromen een belangrijke rol spelen bij het verwerken van emoties en het versterken van het geheugen. Sommige theorieën zien dromen ook als een soort trainingsruimte voor het oplossen van problemen of sociale situaties.

Ook het lichaam reageert: de ogen bewegen snel onder de gesloten oogleden, de ademhaling en hartslag kunnen onregelmatig worden en de spieren zijn bijna volledig ontspannen of zelfs tijdelijk verlamd. Deze spierremming beschermt ons tegen het daadwerkelijk uitvoeren van bewegingen uit de droom. Hoewel dromen vaak heel echt aanvoelen, ontstaan ze volledig in de hersenen – door het samenspel van herinneringen, emoties, fantasie en innerlijke activiteit tijdens de slaap.

Dromen vormen met akoestische signalen

De onderzoekers gebruikten een techniek die ‘Targeted Memory Reactivation’ (TMR) wordt genoemd. Tijdens de slaap lieten ze de deelnemers geluiden horen die hen herinnerden aan eerdere pogingen om bepaalde puzzels op te lossen. Deze akoestische signalen werden pas afgespeeld nadat uit hersenmonitoring was gebleken dat de deelnemers sliepen. Als gevolg daarvan rapporteerde 75 % van de deelnemers dromen die elementen of ideeën bevatten die verband hielden met de onopgeloste puzzels. Puzzels die in dromen voorkwamen, werden veel vaker opgelost dan puzzels die niet voorkwamen. De deelnemers losten 42 % van de droomgerelateerde puzzels op, tegenover 17 % van de andere puzzels.

Toch bewijzen de resultaten niet dat dromen direct leiden tot betere oplossingen. Andere factoren, zoals een verhoogde nieuwsgierigheid naar bepaalde puzzels, kunnen zowel het dromen als de prestaties hebben beïnvloed. Toch is het succesvol sturen van droominhoud een belangrijke stap voorwaarts in het begrijpen hoe slaap creatief denken kan ondersteunen.

“Veel problemen in de wereld van vandaag vragen om creatieve oplossingen. Door meer te leren over hoe onze hersenen creatief kunnen denken, opnieuw kunnen denken en creatieve nieuwe ideeën kunnen ontwikkelen, kunnen we dichter bij de oplossing van de problemen komen die we willen oplossen, en slaapengineering kan daarbij helpen”, aldus hoofdauteur Ken Paller, James Padilla-hoogleraar psychologie en directeur van het programma voor cognitieve neurowetenschappen aan het Weinberg College of Arts and Sciences van Northwestern University.

Inzicht in het REM-slaapexperiment

Aan het onderzoek namen 20 proefpersonen deel die al ervaring hadden met lucide dromen, d.w.z. dat ze zich er soms van bewust waren dat ze droomden terwijl ze nog sliepen. In het laboratorium probeerde elke persoon een reeks denksportopgaven op te lossen, waarbij voor elke opgave drie minuten tijd beschikbaar was. Elke taak werd begeleid door een eigen karakteristieke soundtrack. De meeste taken bleven vanwege hun moeilijkheidsgraad onopgelost.

Vervolgens brachten de deelnemers de nacht door in het laboratorium, terwijl de onderzoekers hun hersenactiviteit en andere fysiologische signalen registreerden met behulp van polysomnografie. Tijdens de REM-slaap speelden de wetenschappers de soundtracks af van de helft van de onopgeloste puzzels om deze herinneringen selectief te reactiveren. Sommige deelnemers gebruikten vooraf afgesproken signalen, zoals bepaalde in- en uitademingspatronen, om aan te geven dat ze de geluiden hadden gehoord en actief aan de puzzels in hun dromen werkten.

De volgende ochtend beschreven de deelnemers hun dromen. Velen rapporteerden beelden of ideeën die verband hielden met de puzzels. Bij 12 van de 20 deelnemers hadden de dromen vaker betrekking op de puzzels die met akoestische signalen waren gekoppeld dan op puzzels zonder signalen. Dezelfde deelnemers losten de gereactiveerde raadsels na het ontwaken met een grotere waarschijnlijkheid op en verbeterden hun slagingspercentage van 20% naar 40% – wat significant was. Karen Konkoly, hoofdauteur van de studie en postdoctoraal onderzoeker in Paller’s Cognitive Neuroscience Laboratory, zei dat een van de grootste verrassingen was hoe sterk de aanwijzingen de dromen beïnvloedden, zelfs als de deelnemers zich daar niet bewust van waren.

“Zelfs zonder duidelijkheid vroeg een dromer een droomfiguur om hulp bij het oplossen van de door ons gegeven puzzel. Een ander kreeg de puzzel ‘bomen’ als hint en werd wakker terwijl hij droomde dat hij door een bos liep. Een andere dromer kreeg een raadsel over de jungle als aanwijzing en werd wakker uit een droom waarin ze in de jungle aan het vissen was en over dit raadsel nadacht”, aldus Konkoly. “Dit waren fascinerende voorbeelden, omdat ze lieten zien hoe dromers instructies kunnen opvolgen en dat dromen kunnen worden beïnvloed door geluiden tijdens de slaap, zelfs zonder duidelijkheid.”

Wat dit betekent voor creativiteit en geestelijke gezondheid

Het verband met creativiteit is bijzonder spannend. REM-slaap wordt al lang beschouwd als een fase van intense hersenactiviteit, waarin emotionele centra hard werken, terwijl logische controlemechanismen worden onderdrukt. Dit leidt tot ongebruikelijke verbanden tussen herinneringen, kennis en actuele vraagstukken. Als mensen voor het slapengaan over een concreet probleem nadenken of een creatieve opdracht krijgen, komen dromen vaker op dit onderwerp terug. Uit het onderzoek bleek dat deelnemers na dergelijke ‘gestuurde’ dromen originelere en flexibelere oplossingen bedachten dan de controlegroepen.

De reden hiervoor ligt waarschijnlijk in de bijzondere werking van de hersenen tijdens de REM-slaap: deze combineren opgeslagen informatie vrijer en minder strikt logisch dan in de waaktoestand. Hierdoor kunnen nieuwe, verrassende ideeën ontstaan – een proces dat cruciaal is voor creatieve probleemoplossing. Historisch gezien zijn er veel verslagen van kunstenaars en wetenschappers die inspiratie putten uit dromen; de huidige neurowetenschappelijke bevindingen leveren nu experimenteel bewijs dat dit effect systematisch kan worden benut.

Het team is van plan om met behulp van gerichte methoden voor het reactiveren van het geheugen en interactieve dromen verdere mogelijke functies van dromen te onderzoeken, waaronder het reguleren van emoties en bredere leerprocessen. “Ik hoop dat deze bevindingen ons zullen helpen om beter onderbouwde conclusies te trekken over de functies van dromen”, aldus Konkoly. “Als wetenschappers definitief kunnen zeggen dat dromen belangrijk zijn voor het oplossen van problemen, creativiteit en het reguleren van emoties, zullen mensen hopelijk dromen serieus gaan nemen als een prioriteit voor hun geestelijke gezondheid en welzijn.” Op de lange termijn kunnen dergelijke bevindingen praktische toepassingen hebben, bijvoorbeeld voor het stimuleren van creatieve processen, bij het leren of zelfs in therapie, bijvoorbeeld om negatieve inhoud in nachtmerries positief te beïnvloeden. Onderzoekers benadrukken echter dat het gericht sturen van dromen nog in de kinderschoenen staat en dat ethische kwesties – bijvoorbeeld over het bewust ingrijpen in innerlijke belevingswerelden – zorgvuldig moeten worden besproken.