De overgang van zomertijd naar wintertijd – en omgekeerd – heeft niet alleen invloed op het tijdstip van de dag, maar blijkbaar ook op het menselijk lichaam. Uit een nieuw onderzoek door wetenschappers van Northwestern Medicine blijkt dat de tijdwisseling mogelijk verband houdt met een veranderd risico op bepaalde vasculaire aandoeningen van het netvlies. Met name de overgang naar zomertijd in het voorjaar – waardoor men een uur slaap verliest – lijkt een rol te spelen. De onderzoekers ontdekten dat het risico op bepaalde vasculaire aandoeningen van het netvlies in de maand na de tijdwisseling tot wel 30 procent hoger kan zijn. De resultaten zijn gepubliceerd in het tijdschrift Scientific Reports.

Een uur minder slaap – gevolgen voor het oog?

Het onderzoek stond onder leiding van dr. Rukhsana Mirza, hoogleraar oogheelkunde aan de Northwestern University. De studie suggereert dat zelfs een relatief kleine verandering in het dagritme gevoelige biologische processen kan beïnvloeden.

„Ons onderzoek suggereert dat een extra uur slaap bescherming zou kunnen bieden tegen het risico op ziekte”, legde Mirza uit. Met name mensen die na de tijdwisseling nieuwe gezichtsproblemen of andere oogsymptomen opmerken, zouden baat kunnen hebben bij een grondiger onderzoek. Het menselijk lichaam heeft een natuurlijke 24-uursklok – het zogenaamde circadiane ritme. Dit beïnvloedt talrijke processen:

• de slaap-waakcyclus,
• de hormoonproductie,
• de lichaamstemperatuur,
• de stofwisseling,
• en de activiteit van verschillende organen.

De tijdwisseling kan deze interne klok tijdelijk uit balans brengen. Met name de tijdwisseling in het voorjaar is voor veel mensen belastend, omdat het lichaam een uur slaap verliest. De onderzoekers vermoeden dat deze verstoring vergelijkbare effecten kan hebben als andere situaties waarbij sprake is van slaaptekort: ontstekingsprocessen kunnen verergeren, de stofwisseling kan veranderen en de belasting van het hart- en vaatstelsel kan toenemen.

Waarom het netvlies bijzonder gevoelig is

Het netvlies is de lichtgevoelige laag achter in het oog. Het zet lichtsignalen om in zenuwimpulsen, waardoor we kunnen zien. Tegelijkertijd is het netvlies een van de metabolisch meest actieve weefsels van het lichaam. Het heeft een bijzonder goede toevoer van zuurstof en voedingsstoffen nodig en beschikt over een van de meest complexe netwerken van minuscule bloedvaatjes. Om deze reden wordt het netvlies ook wel beschouwd als een soort ‘venster op het lichaam’. Veranderingen in de bloedvaten ervan kunnen aanwijzingen geven over algemene gezondheidsprocessen. De bijzondere gevoeligheid van het netvlies hangt voornamelijk samen met de hoge energiebehoefte ervan. De lichtverwerkende zintuigcellen van het netvlies – met name de zogenaamde fotoreceptoren (staafjes en kegeltjes) – werken voortdurend en hebben grote hoeveelheden zuurstof nodig. Zelfs kleine veranderingen in de bloedtoevoer kunnen daarom de functie van deze cellen aantasten.

De minuscule bloedvaatjes van het netvlies zijn zeer gevoelig voor veranderingen in het gehele vaatstelsel. Aandoeningen zoals diabetes, hoge bloeddruk of ontstekingsprocessen kunnen zich daarom vaak al in een vroeg stadium in de netvliesvaatjes manifesteren. Om deze reden gebruiken oogartsen netvliesonderzoeken niet alleen om de gezichtsscherpte te beoordelen, maar ook als indicator voor mogelijke veranderingen in het hele lichaam. Met name de kleinste bloedvaten – ook wel microvaten genoemd – spelen hierbij een cruciale rol. Ze voorzien het netvlies van zuurstof en voedingsstoffen en regelen tegelijkertijd de bloedstroom met grote precisie. Verstoringen in dit gevoelige systeem kunnen leiden tot vaatafsluitingen, doorbloedingsproblemen of schade aan zenuwweefsel.

Ook het verband tussen het netvlies en de biologische klok van het lichaam is bijzonder interessant: het netvlies bevat speciale lichtgevoelige cellen die niet alleen verantwoordelijk zijn voor het gezichtsvermogen, maar ook informatie over licht en duisternis doorgeven aan de hersenen. Deze signalen helpen bij het reguleren van de biologische klok en het afstemmen van de slaap-waakcyclus. Hierdoor ontstaat een direct verband tussen lichtwaarneming, slaapregulatie en biologische processen in het lichaam. Een verstoring van dit systeem – bijvoorbeeld als gevolg van veranderingen in de lichtomstandigheden of slaappatronen – zou daarom ook de gezondheid van het netvlies kunnen beïnvloeden.

Voor het onderzoek analyseerde het team gezondheidsgegevens van meer dan 18 miljoen mensen in de leeftijd van 18 tot 64 jaar. De gegevens waren afkomstig uit de Amerikaanse zorgverzekeringsdatabase Merative MarketScan Commercial Database en hadden betrekking op de periode van 2012 tot 2014. De onderzoekers onderzochten nieuw gediagnosticeerde gevallen van verschillende retinale vaatziekten:

• retinale arteriële occlusie (RAO),
• retinale veneuze occlusie (RVO),
• proliferatieve diabetische retinopathie (PDR),
• neovasculaire leeftijdsgebonden maculaire degeneratie (nvAMD).

Vervolgens vergeleken zij de incidentiecijfers na de tijdwisseling met controleperiodes in de zomer en winter.

Lente en herfst vertonen verschillende effecten

Uit de resultaten bleek een verschillend patroon tussen de tijdwisselingen in de lente en de herfst. Na de overgang naar de zomertijd in de lente – wat leidt tot het verlies van één uur slaap – nam het risico op bepaalde netvliesaandoeningen toe:

• Het risico op een nieuwe diagnose van bepaalde aandoeningen steeg met wel 30 procent.
• Vooral proliferatieve diabetische retinopathie en neovasculaire leeftijdsgebonden maculaire degeneratie werden hierdoor beïnvloed.

Na de omschakeling naar de standaardtijd in de herfst werd echter het tegenovergestelde effect waargenomen:

• Het risico op bepaalde vasculaire aandoeningen van het netvlies was in de maand na de omschakeling ongeveer 20 procent lager.

De onderzoekers vermoeden dat de extra slaap die door het extra uur wordt gewonnen, een beschermende rol zou kunnen spelen.

Mogelijke verklaring: slaap, ontstekingen en stofwisseling

Waarom de tijdwisseling het netvlies zou kunnen beïnvloeden, is nog niet volledig duidelijk. Een mogelijke verklaring ligt in de effecten van een verstoord slaapritme. Eerdere studies hebben al aangetoond dat slaaptekort en veranderingen in de biologische klok van het lichaam in verband kunnen worden gebracht met diverse gezondheidsproblemen, waaronder:

• ontstekingsreacties,
• metabole veranderingen,
• en een verhoogd risico op hart- en vaatziekten.

Ook in eerdere studies is al gekeken naar verbanden tussen de zomertijdwisseling en een verhoogd risico op hartaanvallen of beroertes. Dit nieuwe onderzoek breidt deze bevindingen nu uit naar het oogheelkundig gebied.

Wat betekent dit voor de betrokkenen?

De onderzoekers benadrukken dat verder onderzoek nodig is. De huidige studie is gebaseerd op verzekeringsgegevens uit een beperkte periode en kan slechts een verband aantonen. Zo was het bijvoorbeeld niet mogelijk om rekening te houden met alle individuele factoren, zoals:

• slaapgewoonten,
• voeding,
• lichamelijke activiteit,
• genetische risico’s,
• en persoonlijke omstandigheden.

In toekomstige studies zal worden onderzocht of de resultaten kunnen worden bevestigd bij andere bevolkingsgroepen en over langere perioden. De bevindingen betekenen niet dat de tijdwisseling automatisch een oogziekte veroorzaakt. Voor de meeste mensen blijft de tijdwisseling een tijdelijke belasting waaraan het lichaam zich binnen enkele dagen aanpast. Toch kunnen bepaalde groepen mensen bijzonder gevoelig zijn voor veranderingen in het slaappatroon, zoals mensen met bestaande medische aandoeningen, slaapstoornissen of een verhoogd risico op vaatziekten. Als er plotseling symptomen optreden, moet er altijd onmiddellijk een oogonderzoek worden ingepland. Deze symptomen zijn onder meer:

• verlies van gezichtsvermogen,
• wazig zicht,
• donkere vlekken in het gezichtsveld,
• nieuwe gezichtsproblemen

Conclusie: de biologische klok van het lichaam kan ook van invloed zijn op de gezondheid van de ogen

Uit het nieuwe onderzoek blijkt dat de effecten van de tijdwisseling verder kunnen reiken dan eerder werd aangenomen. Een tijdverschuiving van slechts één uur zou biologische processen kunnen beïnvloeden die verband houden met ontstekingen, de stofwisseling en de gezondheid van de bloedvaten. Van bijzonder belang is het mogelijke verband tussen slaap, de biologische klok van het lichaam en de gezondheid van het netvlies. De bevindingen bieden een nieuwe invalshoek voor onderzoek en laten zien hoe nauw verschillende systemen van het menselijk lichaam met elkaar verbonden zijn.

Het onderzoek maakt duidelijk dat de ogen niet op zichzelf kunnen worden beschouwd, maar nauw samenwerken met andere lichaamsprocessen. Het netvlies reageert niet alleen op lichtprikkels, maar staat ook in verbinding met de biologische klok, die talrijke functies in het hele lichaam regelt. Hoewel de tijdwisseling op zichzelf geen oogziekte veroorzaakt, kunnen veranderingen in het slaappatroon en verstoringen van het natuurlijke ritme bij bepaalde personen extra belasting vormen. Voor mensen met bestaande vasculaire risico’s, diabetes of andere chronische aandoeningen kan het bijzonder belangrijk zijn om veranderingen in hun gezondheid en gezichtsvermogen in de gaten te houden.

Verder onderzoek zal moeten uitwijzen welke biologische mechanismen hier precies een rol spelen en of dit in de toekomst zou kunnen leiden tot nieuwe mogelijkheden voor de preventie of behandeling van vasculaire aandoeningen van het netvlies. De bevindingen herinneren ons eraan dat voldoende slaap en een zo stabiel mogelijk dagritme belangrijke componenten zijn van de algehele gezondheid – en mogelijk ook bijdragen aan het behoud van de ooggezondheid.