Er werken veel meer mensen in de vroege ploeg dan in de nachtploeg, maar toch hebben velen last van ernstige vermoeidheid als gevolg van een ploegendienststoornis. Deze aandoening kan de concentratie, de werkprestaties en de veiligheid in gevaar brengen. Uit een nieuw klinisch onderzoek onder leiding van onderzoekers van Mass General Brigham is gebleken dat het slaapremmende medicijn solriamfetol (Sunosi) werknemers in de vroege ploeg hielp om alerter te blijven. De resultaten zijn gepubliceerd in NEJM Evidence.

“Tot nu toe was er nog geen klinische studie geweest waarin een behandeling voor shiftwerkstoornis bij werknemers in de vroege dienst werd getest, ook al is dit het meest voorkomende type dienstrooster”, aldus hoofdauteur Charles A. Czeisler, PhD, MD, directeur en senior arts bij de afdeling Slaap- en Circadiane Geneeskunde aan de medische faculteit van Mass General Brigham. “Deze studie vult een belangrijke leemte door zich te richten op werknemers die hun dag beginnen wanneer de meeste mensen nog slapen.”

Waarom vroege diensten de interne klok van het lichaam verstoren

Ongeveer een op de vier werknemers werkt buiten het gebruikelijke 9-tot-5-schema, waaronder degenen die ’s ochtends heel vroeg aan het werk gaan. Veel mensen met dergelijke schema’s beschouwen zichzelf niet als ploegendienstmedewerkers, maar zien hun dagelijkse routine gewoon als een dag die eerder begint dan normaal. Toch lopen ze een hoog risico op een ploegendienststoornis, die gepaard gaat met verstoorde slaappatronen en aanhoudende slaperigheid overdag.

“Mensen die tussen 3 en 7 uur ’s ochtends aan het werk gaan, worden wakker op een tijdstip waarop de hersenen biologisch geprogrammeerd zijn om te slapen. Dit maakt het uiterst moeilijk om alert te blijven, zelfs als ze zeer gemotiveerd zijn,” aldus hoofdauteur Kirsi-Marja Zitting, PhD, onderzoeker bij de afdeling Slaap- en Circadiane Geneeskunde van het Mass General Brigham Department of Medicine. “Ze kampen vaak met een dubbele last: overmatige slaperigheid tijdens werkuren en moeite om voldoende slaap te krijgen wanneer ze de kans hebben om uit te rusten.”

Gezondheids- en veiligheidsrisico’s van shiftwerkstoornis

Een ploegendienststoornis is veel meer dan alleen een tijdelijk gevoel van vermoeidheid na een nachtdienst – het betekent een chronische belasting voor het hele lichaam en kan ingrijpende gevolgen hebben voor de cognitieve prestaties, de veiligheid en de gezondheid op de lange termijn. In wezen komt het voort uit de aanhoudende discrepantie tussen de werktijden en het natuurlijke circadiane ritme – dat wil zeggen, de menselijke biologische dag-nachtcyclus. Aangezien dit ritme evolutionair is ontworpen om ’s nachts te slapen en overdag actief te zijn, leidt de omkering of voortdurende verschuiving van deze tijden tot een permanente interne desynchronisatie.

Een van de meest directe gevolgen is verminderde mentale prestatie. Getroffenen melden vaak concentratieproblemen, vertraagd denken en moeite met het nemen van beslissingen. Neurobiologisch kan dit worden verklaard door het feit dat slaaptekort en een verstoring van het circadiane ritme de activiteit in de prefrontale cortex belemmeren – dat is het gebied van de hersenen dat verantwoordelijk is voor planning, aandacht en het oplossen van problemen. Tegelijkertijd neemt de reactiesnelheid af en neemt de kans op fouten toe. Deze effecten zijn niet alleen merkbaar op korte termijn, maar kunnen onder chronische stress verergeren en leiden tot een permanente achteruitgang in prestaties. Nauw hiermee verbonden is verminderde productiviteit. Wanneer aandacht, geheugen en cognitieve flexibiliteit worden aangetast, gaan ook de werkprestaties onvermijdelijk achteruit. Taken duren langer, vereisen vaker correcties of blijven onvoltooid. Dit kan aanzienlijke gevolgen hebben, met name in beroepen die een hoge precisie vereisen, zoals de gezondheidszorg, de industrie of de transportsector. Bovendien zijn veel getroffen personen minder gemotiveerd en tonen ze minder inzet als gevolg van voortdurende vermoeidheid, wat de productiviteit verder belemmert.

Een bijzonder kritiek aspect is het verhoogde risico op ongevallen, zowel op de weg als op de werkplek. Vermoeidheid beïnvloedt de hersenen op veel manieren die vergelijkbaar zijn met alcohol: reactietijden worden langer, de aandacht verslapt en het vermogen om risico’s correct in te schatten wordt aangetast. Studies tonen aan dat mensen een aanzienlijk verhoogd risico op auto-ongelukken lopen na een nachtdienst, vooral op weg naar huis wanneer de natuurlijke vermoeidheid een hoogtepunt bereikt. Er kunnen ook zogenaamde “microslaap”-episodes optreden, waarbij de hersenen enkele seconden in een slaapachtige toestand raken – vaak zonder dat de persoon zich daarvan bewust is. Deze korte uitvalmomenten zijn bijzonder gevaarlijk in het verkeer of bij het bedienen van machines. Ook het risico op arbeidsongevallen neemt aanzienlijk toe. In sectoren met fysieke arbeid of complexe technische processen kan zelfs een kleine verslapping van de aandacht ernstige gevolgen hebben. Onderzoek toont aan dat ongevallen vaker voorkomen in de vroege ochtenduren – precies wanneer het lichaam biologisch gezien klaar is om te slapen. Bovendien kunnen chronische vermoeidheid en stress de naleving van veiligheidsvoorschriften belemmeren, omdat de betrokkenen de neiging hebben om snelkoppelingen te nemen of minder zorgvuldig te werken.

Op de lange termijn versterken deze problemen elkaar vaak. Slaaptekort leidt tot cognitieve stoornissen, die het risico op ongevallen vergroten, en herhaalde stress kan leiden tot chronische stress. Deze stress heeft op zijn beurt een negatieve invloed op de slaap, waardoor een vicieuze cirkel ontstaat. Ook emotionele en psychologische factoren kunnen een rol spelen: prikkelbaarheid, verminderde stresstolerantie en zelfs depressieve symptomen komen vaker voor bij ploegendienstmedewerkers, wat de prestaties en veiligheid verder kan aantasten.

Medicatie die de waakzaamheid bevordert

Medicijnen zoals modafinil worden soms gebruikt om de waakzaamheid te bevorderen, maar deze middelen zijn tot nu toe voornamelijk onderzocht bij nachtwerkers en kunnen de slaap later op de dag verstoren. Solriamfetol, het medicijn dat in deze studie is onderzocht, is al goedgekeurd voor de behandeling van overmatige slaperigheid overdag bij mensen met obstructieve slaapapneu en narcolepsie. De onderzoekers beschouwden het als een veelbelovende optie omdat het de alertheid gedurende langere perioden kan bevorderen zonder de slaap later aanzienlijk te verstoren.

Farmacologisch gezien behoort solriamfetol tot de klasse van geneesmiddelen die bekend staan als dopamine- en noradrenalineheropnameremmers (DNRI’s). Dit betekent dat het de concentratie van de neurotransmitters dopamine en noradrenaline in de hersenen verhoogt door de heropname ervan in zenuwcellen te blokkeren. Deze twee neurotransmitters zijn cruciaal voor waakzaamheid, aandacht en motivatie. Via dit mechanisme versterkt het middel specifiek de waakzaamheid zonder de klassieke ‘high’ te veroorzaken die met amfetaminen wordt geassocieerd.

Een belangrijk verschil met oudere werkzame stoffen zoals modafinil is dat solriamfetol een directer en voorspelbaarder effect heeft op deze neurotransmittersystemen. Terwijl modafinil op een complexere manier werkt en meerdere systemen beïnvloedt, heeft solriamfetol een farmacologisch ‘duidelijkere’ focus. Dit resulteert erin dat het waakbevorderende effect vaak sterker en consistenter is gedurende de dag. Een ander voordeel dat in studies is waargenomen, is dat solriamfetol de alertheid verbetert zonder de daaropvolgende slaap zo sterk te verstoren als sommige andere stimulerende middelen. Dit is met name belangrijk bij aandoeningen zoals shiftwerkstoornis, waarbij het doel niet alleen alertheid tijdens het werk is, maar ook een zo rustgevend mogelijke slaap daarna.

Klinisch onderzoek toont verbeterde alertheid en prestaties

Aan het onderzoek namen 78 werknemers in de vroege ploeg deel bij wie een ploegendienststoornis was vastgesteld. De deelnemers werden willekeurig ingedeeld en kregen gedurende een periode van vier weken op werkdagen ofwel solriamfetol ofwel een placebo toegediend. Onderzoekers beoordeelden hun vermogen om wakker te blijven in een gecontroleerde omgeving met weinig prikkels tijdens uren die overeenkwamen met hun gebruikelijke werkrooster. De deelnemers rapporteerden ook over hun dagelijks functioneren en hadden regelmatig gesprekken met artsen.

Na vier weken vertoonden degenen die solriamfetol hadden gekregen aanzienlijke verbeteringen. Ze waren minder slaperig en konden langer wakker blijven tijdens gesimuleerde werkuren. Zowel de deelnemers als hun artsen constateerden een beter algemeen functioneren, verbeterde werkprestaties en een groter vermogen om dagelijkse taken uit te voeren. “De waargenomen verbetering is klinisch significant. Deze werknemers waren in staat om gedurende een volledige dienst van acht uur wakker en alert te blijven, wat in de praktijk gevolgen heeft voor prestaties, veiligheid en kwaliteit van leven,” aldus Czeisler.“Ploegendienstmedewerkers zijn essentieel voor het functioneren van onze samenleving, maar betalen daar vaak een verborgen biologische prijs voor. Deze studie toont aan dat we meer voor hen kunnen doen.”

De onderzoekers benadrukten dat er tot nu toe weinig onderzoek is gedaan naar werknemers in de vroege ploeg en dat de huidige studie slechts vier weken duurde en betrekking had op verder gezonde volwassenen. Er is verder onderzoek nodig om de langetermijneffecten van de behandeling te begrijpen. Het team werft momenteel deelnemers voor een vervolgklinische studie naar solriamfetol bij nachtploegmedewerkers, wat zou kunnen helpen om een bredere goedkeuring voor de behandeling van ploegendienststoornis te verkrijgen.