Dla wielu osób drzemka w ciągu dnia jest postrzegana jako kojąca forma odpoczynku. Jednak długoterminowe badanie obejmujące ponad 1 300 osób starszych pokazuje, że czas trwania, częstotliwość i pora snu w ciągu dnia mogą mieć związek z długością życia. Szczególnie istotne okazały się poranne drzemki. Z punktu widzenia chronobiologii rodzi to interesujące pytania dotyczące wewnętrznego zegara organizmu oraz cyklu snu i czuwania.
1. Prawie dwie dekady obserwacji: naukowcy badają sen w ciągu dnia
Krótka drzemka może poprawić koncentrację, zmniejszyć zmęczenie i dostarczyć nowej energii na popołudnie. Zwłaszcza w starszym wieku drzemka stanowi dla wielu osób część codziennego życia. Jednak ponieważ wzorce snu zmieniają się wraz z wiekiem, może kryć się za tym coś więcej niż tylko prosta potrzeba odpoczynku. Nowe długoterminowe badanie przeprowadzone przez naukowców z Mass General Brigham i Rush University Medical Center sugeruje, że pewne nawyki związane ze snem w ciągu dnia mogą dostarczyć wskazówek dotyczących stanu zdrowia osób starszych. Szczególnie interesujący jest nie tylko czas trwania drzemki, ale także pora dnia, w której ludzie śpią. Z chronobiologicznego punktu widzenia pora wystąpienia fazy snu jest ściśle powiązana z zegarem biologicznym organizmu oraz regulacją cyklu snu i czuwania.
W ramach badania naukowcy przeanalizowali dane 1 338 osób w wieku co najmniej 56 lat. Średni wiek na początku analizy wynosił około 81 lat. Uczestnicy byli częścią tzw. projektu „Rush Memory and Aging Project” – długoterminowej inicjatywy badawczej, która pierwotnie skupiała się głównie na pamięci, funkcjach poznawczych i zmianach neurologicznych w podeszłym wieku. Szczególną zaletą nowej analizy było to, że badacze nie opierali się wyłącznie na samoocenach uczestników. Zamiast tego codzienną aktywność śledzono za pomocą czujników ruchu noszonych na nadgarstku.
Urządzenia rejestrowały, kiedy uczestnicy byli w ruchu, a kiedy pozostawali w stanie spoczynku przez dłuższy czas. Na tej podstawie naukowcy byli w stanie określić, jak długo i jak często ludzie spali w ciągu dnia oraz o jakich porach dnia najczęściej drzemali. Pomiary trwały średnio nieco poniżej dziesięciu dni. Następnie naukowcy mogli śledzić stan zdrowia uczestników przez okres sięgający nawet 19 lat. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „JAMA Network Open”.
2. Dłuższe drzemki wiązały się z wyższym ryzykiem zgonu
Analiza ujawniła wyraźny związek między czasem trwania snu w ciągu dnia a śmiertelnością. Każda dodatkowa godzina snu w ciągu dnia była statystycznie powiązana z około 13-procentowym wzrostem ryzyka zgonu. Częstotliwość również odgrywała rolę: jedna dodatkowa drzemka dziennie wiązała się z około 7-procentowym wzrostem ryzyka. Nie oznacza to jednak, że dłuższa popołudniowa drzemka jest automatycznie szkodliwa dla zdrowia. Na podstawie badania obserwacyjnego naukowcy nie mogą stwierdzić, że sama drzemka w ciągu dnia jest przyczyną zwiększonego ryzyka.
Raczej rosnąca potrzeba snu w ciągu dnia może wskazywać, że inne procesy fizjologiczne już ulegają zmianie. Rolę mogą tu odgrywać choroby przewlekłe, zmiany neurologiczne, zaburzenia snu lub zaburzenia regulacji cyklu snu i czuwania. To rozróżnienie jest szczególnie ważne: zmiana zachowań związanych ze snem może nie tyle być przyczyną problemu zdrowotnego, co jednym z jego wczesnych objawów.
3. Dlaczego drzemki poranne były szczególnie godne uwagi
Jedna z najciekawszych obserwacji dotyczyła pory drzemek. Osoby, u których fazy snu występowały głównie rano, miały wyższe ryzyko śmiertelności niż uczestnicy, którzy spali głównie wczesnym popołudniem. Po uwzględnieniu innych czynników wpływających na wynik różnica ta wynosiła około 30 procent. Odkrycie to jest fascynujące z perspektywy chronobiologii. Nasze ciała podlegają wewnętrznemu rytmowi dobowemu, który koordynuje liczne procesy biologiczne. Należą do nich temperatura ciała, wydzielanie hormonów, metabolizm oraz potrzeba snu. Zegar wewnętrzny sprawia, że zazwyczaj jesteśmy czujni i aktywni o określonych porach dnia, a o innych porach odczuwamy coraz większe zmęczenie.
Dobrze znanym przykładem jest naturalny spadek wydajności wczesnym popołudniem. U wielu osób po obiedzie uwaga chwilowo słabnie. Zjawisko to nie wiąże się jednak wyłącznie ze spożyciem posiłku, ale także z biologiczną regulacją naszej czujności. Drzemka o tej porze dnia może zatem być całkowicie zgodna z normalnym rytmem dobowym. Jeśli natomiast osoby starsze regularnie odczuwają potrzebę snu już rano, może to wskazywać na zmianę ich rytmu snu i czuwania lub na niezwykle silną senność w ciągu dnia. Naukowcy debatują zatem, czy poranne drzemki mogą być oznaką zaburzeń regulacji dobowego rytmu. Mechanizm ten nie został jednak jeszcze potwierdzony w badaniach.
4. Zmiany zegara wewnętrznego w ciągu życia
Wraz z wiekiem często zmienia się pora naszego snu. Wiele osób starszych męczy się wcześniej wieczorem i budzi się wcześniej rano. Jednocześnie sen nocny może być krótszy i częściej przerywany. U niektórych osób zmniejsza się również zdolność do utrzymania snu przez całą noc. Do tego dochodzą zmiany w regulacji dobowej. Zegar wewnętrzny może reagować inaczej na światło, aktywność i sygnały zewnętrzne niż w młodszym wieku. Szczególnie ważne w tym kontekście jest światło dzienne. Jest to jeden z najsilniejszych sygnałów, które organizm wykorzystuje do codziennego dostosowywania swojego zegara wewnętrznego do otoczenia.
Jeśli rytm dnia i nocy jest postrzegany mniej wyraźnie – na przykład z powodu spędzania niewielkiej ilości czasu na świeżym powietrzu lub nieregularnego trybu życia – struktura czasowa snu i czuwania również może ulec zmianie. Może to wyjaśniać, dlaczego zmiany w nawykach związanych z drzemkami u osób starszych budzą zainteresowanie badaczy. Mogą one stanowić dowód na to, że wewnętrzna organizacja czasowa organizmu nie funkcjonuje już tak stabilnie, jak kiedyś. Jednak obecne badanie nie wykazało, że takie zaburzenie zegara biologicznego było faktycznie przyczyną zaobserwowanych różnic w śmiertelności.
5. Nie każda nieregularność stanowiła problem
Na uwagę zasługuje również inna obserwacja naukowców: po uwzględnieniu dodatkowych czynników wpływających na wyniki, stopień, w jakim długość poszczególnych drzemek zmieniała się z dnia na dzień, nie wykazał statystycznie istotnego związku ze śmiertelnością. Wydaje się raczej, że decydujące znaczenie miały inne cechy snu w ciągu dnia, w szczególności średni czas trwania, częstotliwość i pora występowania epizodów snu.
Jest to interesujące, ponieważ nasze wzorce snu nie muszą być identyczne każdego dnia. Czasami po niespokojnej nocy już w połowie poranka jesteśmy zmęczeni; w inne dni nie potrzebujemy krótkiego odpoczynku aż do popołudnia. Takie sporadyczne różnice same w sobie nie są niczym niezwykłym i niekoniecznie wskazują na problemy zdrowotne. Sytuacja może się jednak zmienić, jeśli wzorzec snu danej osoby ulegnie znaczącej zmianie w dłuższym okresie czasu. Każdy, kto coraz częściej potrzebuje dłuższych drzemek, częściej zasypia w ciągu dnia lub regularnie przesuwa fazy snu na godziny poranne, może wykazywać oznaki zmian w rytmie snu i czuwania.
Z chronobiologicznego punktu widzenia szczególnie interesujące jest to, że znaczenie ma nie tylko czas trwania snu, ale także to, jak wpisuje się on w naturalny rytm dobowy. Zegar wewnętrzny wpływa na to, kiedy nasz organizm jest nastawiony na czuwanie, a kiedy wzrasta potrzeba snu. Jeśli wzorce te ulegną trwałym zmianom, może to wskazywać na zaburzenia regulacji dobowej. W kontekście przyszłych badań rodzi to pytanie, czy długoterminowe dane dotyczące senności w ciągu dnia i nawyków związanych z drzemkami mogą pomóc we wcześniejszym wykrywaniu zmian w stanie zdrowia. Wyniki badania dostarczają wstępnych wskazówek w tym zakresie, choć konieczne są dalsze badania w celu określenia mechanizmów biologicznych faktycznie leżących u podstaw tych zmian.
6. Czy w przyszłości urządzenia monitorujące aktywność fizyczną będą w stanie wykrywać sygnały ostrzegawcze dotyczące zdrowia?
Naukowcy dostrzegają również w swoich odkryciach potencjalne zastosowanie w monitorowaniu stanu zdrowia. Nowoczesne urządzenia do noszenia na ciele i czujniki aktywności już teraz mogą śledzić okresy ruchu, odpoczynku oraz wzorce snu. Jeśli takie dane będą gromadzone przez dłuższy czas, mogą stać się widoczne zmiany zachodzące w ciągu dnia, których same osoby mogą nawet nie być świadome. Zwiększona potrzeba snu rano, dłuższe okresy odpoczynku lub częstsze drzemki mogłyby w przyszłości służyć jako dodatkowe wskaźniki do oceny stanu zdrowia.
Taki monitoring byłby szczególnie interesujący w przypadku osób starszych, u których choroby neurologiczne, problemy sercowo-naczyniowe lub inne schorzenia przewlekłe mogą początkowo rozwijać się stopniowo. Jednak przyszłe badania muszą najpierw wykazać, na ile wiarygodnie można faktycznie wywnioskować ryzyko zdrowotne na podstawie takich danych. Urządzenie monitorujące aktywność fizyczną nie jest obecnie w stanie zdiagnozować choroby ani postawić wiarygodnej diagnozy na podstawie drzemki.
7. Czy to oznacza, że popołudniowa drzemka jest niezdrowa?
Nie. Wyników tych nie należy w żadnym wypadku interpretować jako wskazówki, że osoby starsze powinny ogólnie zrezygnować z popołudniowych drzemek. Krótka drzemka nadal może być korzystnym sposobem na odpoczynek. Ważniejsze jest to, czy wzorce snu danej osoby ulegają znacznej zmianie. Każdy, kto nagle zaczyna zasypiać znacznie częściej w ciągu dnia, odczuwa niezwykłe zmęczenie rano lub nieustannie odczuwa potrzebę snu pomimo wystarczającego odpoczynku w nocy, powinien skonsultować się z lekarzem w celu zbadania możliwych przyczyn.
Rolę mogą odgrywać takie czynniki, jak bezdech senny, skutki uboczne leków, choroby przewlekłe lub zmiany w cyklu snu i czuwania. Badanie to nie daje zatem powodu do demonizowania popołudniowej drzemki. Pokazuje raczej, że zmiany w nawykach związanych ze snem mogą kryć w sobie ważne informacje o stanie zdrowia danej osoby.
Co wyniki oznaczają dla chronobiologii
Badanie jasno pokazuje, że nie tylko długość snu nocnego ma znaczenie dla zdrowia. Zachowania związane ze snem w ciągu dnia również mogą dostarczyć cennych informacji na temat funkcjonowania naszego zegara biologicznego. W szczególności w przyszłości należy zwrócić większą uwagę na porę drzemki. W końcu sen to nie tylko kwestia czasu trwania, ale także biologicznej pory dnia, w której ma miejsce.
Nadal nie jest jasne, czy drzemki w ciągu dnia, zwłaszcza rano, są faktycznie konsekwencją zmian rytmu dobowego, czy też odzwierciedlają przede wszystkim istniejące problemy zdrowotne. Dalsze badania muszą dokładnie wyjaśnić te powiązania.
Jedno ważne spostrzeżenie pozostaje jednak niezmienne: zmian w cyklu snu i czuwania nie należy automatycznie lekceważyć jako normalnego objawu starzenia się, zwłaszcza u osób starszych. Czasami mogą one stanowić wczesny sygnał, że zmieniają się również inne procesy zachodzące w organizmie.









