Slaap en waaktoestand lijken op het eerste gezicht twee duidelijk van elkaar te onderscheiden toestanden te zijn. Ofwel zijn we wakker en alert, ofwel slapen ons lichaam en onze hersenen. Uit modern slaaponderzoek blijkt echter steeds vaker dat dit onderscheid misschien niet zo eenduidig is. In feite kunnen afzonderlijke hersengebieden tijdelijk activiteitspatronen vertonen die doorgaans tijdens de slaap voorkomen – zelfs terwijl iemand uiterlijk volledig wakker is. Dit fenomeen staat bekend als ‘gelokaliseerde slaap’ en krijgt steeds meer aandacht in de neurowetenschappen.

Bijzonder interessant in dit verband zijn nieuwe bevindingen uit het onderzoek naar de ziekte van Parkinson. Deze wijzen erop dat ongebruikelijke slaappatronen tijdens het wakker zijn mogelijk verband houden met bepaalde neurologische aandoeningen.

Wanneer afzonderlijke hersengebieden in een slaapachtige toestand terechtkomen

Tijdens de diepe slaap vertonen de hersenen karakteristieke patronen van langzame elektrische activiteit. Deze zogenaamde langzame golven ontstaan door de gecoördineerde interactie van grote groepen zenuwcellen. Normaal gesproken komen ze vooral voor tijdens specifieke slaapfasen. Soortgelijke activiteitspatronen kunnen echter ook optreden terwijl iemand wakker is. In dergelijke gevallen zijn niet noodzakelijkerwijs alle delen van de hersenen tegelijkertijd betrokken.

Dit wordt ‘gelokaliseerde slaap’ genoemd. Afzonderlijke neurale netwerken vertonen tijdelijk activiteit die meer lijkt op een slaaptoestand, terwijl andere delen van de hersenen wakker en actief blijven. Dit fenomeen zou kunnen verklaren waarom mensen soms concentratieproblemen, korte aandachtsverlies of vertraagde reactietijden ervaren, ondanks dat ze voldoende slaap hebben gehad.

De ziekte van Parkinson: wanneer de slaap-waakregeling uit balans raakt

De ziekte van Parkinson is een van de meest voorkomende progressieve aandoeningen van het zenuwstelsel. De ziekte tast voornamelijk de hersengebieden aan die verantwoordelijk zijn voor het aansturen en coördineren van bewegingen. Meestal begint de ziekte vrij geleidelijk en ontwikkelt ze zich over een lange periode. Daardoor worden vroege symptomen niet altijd onmiddellijk herkend of worden ze aanvankelijk aangezien voor normale tekenen van veroudering.

De neurotransmitter dopamine speelt een sleutelrol in dit proces. Deze wordt onder andere aangemaakt in een specifiek gebied van de hersenen dat de substantia nigra wordt genoemd. Bij de ziekte van Parkinson sterven de zenuwcellen in dit gebied die dopamine produceren geleidelijk af. Dit leidt tot een tekort aan dopamine, waardoor de communicatie tussen verschillende delen van de hersenen wordt verstoord. Daardoor wordt het steeds moeilijker om bewegingspatronen te controleren. Tot de bekendste symptomen behoren spierstijfheid, vertraagde bewegingen en tremoren, die vooral in rust kunnen optreden. Mensen met de ziekte van Parkinson hebben bijvoorbeeld moeite met het initiëren van bewegingen, hun passen worden korter, of dagelijkse activiteiten zoals zich aankleden en schrijven worden steeds moeilijker. De ziekte van Parkinson verloopt echter niet bij iedereen op dezelfde manier. Bij sommige mensen treden vooral bewegingsstoornissen op, terwijl bij anderen ook niet-motorische symptomen een grote rol spelen.

Parkinson beïnvloedt niet alleen de bewegingen. Ook slaapstoornissen, slaperigheid overdag, concentratieproblemen, depressieve stemmingen en veranderingen in de waarneming kunnen optreden. Sommige mensen met Parkinson hebben last van een verstoorde slaap-waakcyclus, levendige dromen of uitgesproken vermoeidheid overdag. Naarmate de ziekte vordert, kunnen zich ook cognitieve stoornissen en hallucinaties ontwikkelen. Juist deze niet-motorische symptomen staan steeds meer in het middelpunt van het onderzoek. Wetenschappers zijn vooral geïnteresseerd in de manier waarop de ziekte van Parkinson de natuurlijke slaap- en waakprocessen van de hersenen beïnvloedt.

Een recent onderzoek uit 2026 onderzocht of er bij mensen met de ziekte van Parkinson slaapachtige hersenactiviteit kan optreden, zelfs terwijl ze wakker zijn. Hiervoor onderzochten de onderzoekers de elektrische hersenactiviteit met behulp van een elektro-encefalogram (EEG) met hoge resolutie. Ze vergeleken 84 mensen met de ziekte van Parkinson met 30 gezonde oudere proefpersonen uit de controlegroep. Uit de resultaten bleek dat langzame hersengolven vaker voorkwamen bij Parkinsonpatiënten terwijl ze wakker waren. Dergelijke langzame golven worden normaal gesproken vooral in verband gebracht met diepe slaap. Het optreden ervan tijdens het wakker zijn zou erop kunnen wijzen dat bepaalde delen van de hersenen tijdelijk overschakelen naar een slaapachtige activiteitstoestand. Bijzonder interessant was het feit dat meer uitgesproken veranderingen gepaard gingen met hallucinaties en slechtere prestaties bij bepaalde cognitieve tests. De onderzoekers vonden daarmee aanwijzingen dat ongebruikelijke slaapachtige activiteit overdag mogelijk verband houdt met veranderingen in mentale prestaties en waarneming.

Waarom treden hallucinaties op bij de ziekte van Parkinson?

De bevindingen bieden meer inzicht in de complexe veranderingen die de ziekte van Parkinson in de hersenen teweeg kan brengen. Ze laten ook zien dat de ziekte niet uitsluitend als een bewegingsstoornis moet worden opgevat. De regulering van slaap en waaktoestand, evenals de verwerking van zintuiglijke prikkels, kunnen eveneens een belangrijke rol spelen. Het is echter nog niet definitief vastgesteld of de ongebruikelijke hersengolven rechtstreeks bijdragen aan de symptomen of eerder een neveneffect zijn van de neurologische veranderingen. Er is verder onderzoek nodig om de betekenis van deze waarnemingen voor het ziekteverloop en mogelijke toekomstige diagnostische procedures vast te stellen.

Hallucinaties behoren tot de mogelijke niet-motorische symptomen van de ziekte van Parkinson. Zo nemen patiënten bijvoorbeeld mensen, dieren of voorwerpen waar die er in werkelijkheid niet zijn. Dergelijke veranderingen in de waarneming kunnen verschillende oorzaken hebben. Naast veranderingen in bepaalde neurotransmittersystemen in de hersenen kunnen ook slaapstoornissen, medicatie en veranderingen in de informatieverwerking een rol spelen.

De nieuwe studie biedt een andere mogelijke verklaring: als bepaalde hersengebieden tijdelijk slaapachtige activiteitspatronen vertonen terwijl men wakker is, zou dit de verwerking van externe zintuiglijke prikkels kunnen beïnvloeden. Het is echter nog niet definitief vastgesteld of deze hersengolven daadwerkelijk bijdragen aan het ontstaan van hallucinaties of eerder een neveneffect zijn van andere veranderingen in de hersenen.

Wat betekent dit voor onze natuurlijke slaap-waakcyclus?

Het menselijk lichaam volgt een complexe biologische klok. Onze interne klok regelt onder andere wanneer we moe worden, wanneer we bijzonder alert zijn en hoe verschillende lichaamsfuncties gedurende de dag werken. Niet alleen externe invloeden zoals daglicht en duisternis spelen hierbij een rol. Ook de activiteit van individuele hersennetwerken beïnvloedt hoe alert en productief we ons voelen.

Onderzoek naar lokale slaap laat zien dat waakzaamheid blijkbaar geen toestand is waarin alle delen van de hersenen altijd even actief moeten zijn. Afzonderlijke hersengebieden kunnen tijdelijk slaapachtige patronen vertonen, terwijl andere actief blijven. Vooral bij neurologische aandoeningen zoals de ziekte van Parkinson kan deze kennis ons helpen om veranderingen in de hersenfunctie beter te begrijpen. Het benadrukt ook hoe belangrijk de wisselwerking tussen slaap, de interne klok en hersenactiviteit is voor onze mentale prestaties.

Kunnen hersengolven in de toekomst helpen bij de diagnose van de ziekte van Parkinson?

Het onderzoek opent interessante wegen voor verder onderzoek. Als bepaalde EEG-patronen regelmatig samen met neurologische symptomen voorkomen, zouden ze in de toekomst mogelijk aanvullende aanwijzingen kunnen bieden over veranderingen in de hersenfunctie. Het zou met name interessant zijn om vast te stellen of dergelijke afwijkingen zelfs in vroegere stadia van de ziekte voorkomen en of ze veranderen naarmate de ziekte vordert.

Het onderzoek is daar echter nog ver van verwijderd. De resultaten tot nu toe zijn niet toereikend om lokale langzame hersengolven als op zichzelf staande diagnostische test voor de ziekte van Parkinson te gebruiken. Verder onderzoek moet uitwijzen hoe specifiek deze veranderingen zijn en of ze ook voorkomen bij andere neurologische aandoeningen of bij ernstig slaaptekort.

Slaap en waaktoestand zijn nauwer met elkaar verbonden dan eerder werd gedacht

Modern slaaponderzoek toont steeds vaker aan dat slaap en waaktoestand geen volledig gescheiden en starre toestanden hoeven te zijn. Terwijl we ons wakker voelen en onze omgeving bewust waarnemen, kunnen afzonderlijke hersengebieden blijkbaar al slaapachtige activiteitspatronen ontwikkelen. Dit fenomeen onderstreept hoe complex de regulering van onze hersenactiviteit in werkelijkheid is. Dit inzicht zou een bijzonder belangrijke rol kunnen spelen bij neurologische aandoeningen zoals de ziekte van Parkinson. Huidige onderzoeksresultaten wijzen erop dat veranderingen in de slaap-waakregulatie niet alleen van invloed zijn op de nachtrust, maar mogelijk ook gevolgen hebben voor de aandacht, het geheugen en de waarneming overdag.

Deze bevindingen zijn ook interessant vanuit chronobiologisch perspectief. Onze interne klok zorgt ervoor dat talrijke fysieke en mentale processen een natuurlijk dagelijks ritme volgen. Deze klok beïnvloedt onder andere de afgifte van hormonen, de lichaamstemperatuur, de slaapdruk en onze prestaties. Als het samenspel van deze processen wordt verstoord, kan dit ons welzijn en onze slaapkwaliteit beïnvloeden.

Onderzoek naar plaatsgebonden slaap opent daarom nieuwe perspectieven op de vraag in hoeverre de activiteit van individuele hersengebieden verband houdt met onze slaap-waakcyclus. In de toekomst zou het interessant kunnen zijn om nader te onderzoeken of dergelijke ongebruikelijke hersenactiviteit ook voorkomt bij andere neurologische aandoeningen en welke betekenis dit heeft voor de cognitieve prestaties.

Veel vragen blijven onbeantwoord. De bevindingen tot nu toe tonen echter aan dat slaap veel meer is dan alleen een nachtelijke rustperiode. Het is een belangrijk onderdeel van onze hersengezondheid en hangt nauw samen met de werking van ons gehele zenuwstelsel. Een beter begrip van deze verbanden zou ons op de lange termijn kunnen helpen om slaapstoornissen en neurologische veranderingen eerder op te sporen en gerichter onderzoek te verrichten.