Onderzoekers van de Yale School of Medicine (YSM) vestigen de aandacht op een belangrijke en te voorkomen factor bij hart- en vaatziekten. Hun bevindingen suggereren dat het verbeteren van de slaap een veel grotere rol zou kunnen spelen in de gezondheid van het hart dan veel mensen beseffen. In een studie gepubliceerd in het Journal of the American Heart Association analyseerden wetenschappers gegevens van bijna 1 miljoen Amerikaanse veteranen na 11 september 2001.

Ze ontdekten dat volwassenen die zowel aan slapeloosheid als aan obstructieve slaapapneu lijden, een aanzienlijk hoger risico op hoge bloeddruk en hart- en vaatziekten hebben dan degenen die slechts aan één van beide aandoeningen lijden. Deze combinatie, bekend als comorbide slapeloosheid en slaapapneu (COMISA), bleek een bijzonder schadelijke risicocategorie te zijn. “We besteden enorm veel tijd aan de behandeling van hart- en vaatziekten in een vergevorderd stadium, maar veel minder tijd aan het aanpakken van beïnvloedbare risicofactoren in een vroeg stadium”, zegt Allison Gaffey, PhD, assistent-professor geneeskunde (cardiovasculaire geneeskunde) aan de YSM en eerste auteur van de studie. “Slaapstoornissen, die veel voorkomen bij veteranen, worden vaak als secundaire problemen behandeld.”

Slapeloosheid en slaapapneu overlappen elkaar vaak

Artsen diagnosticeren en behandelen slapeloosheid en obstructieve slaapapneu doorgaans als afzonderlijke aandoeningen. Slapeloosheid maakt het moeilijk om in slaap te vallen of te blijven slapen. Slaapapneu veroorzaakt herhaaldelijke adempauzes tijdens de nacht. Veel mensen lijden echter aan beide aandoeningen tegelijk, en wanneer ze samen voorkomen, kunnen de gevolgen voor de gezondheid worden versterkt. “Deze aandoeningen gaan niet gewoon beleefd naast elkaar bestaan”, zegt Gaffey. “De ene behandelen en de andere negeren is een beetje zoals water uit een boot hozen zonder het lek te repareren.”

Slapeloosheid wordt gekenmerkt door het feit datdat de getroffenen moeite hebben om in slaap te vallen of langdurig te blijven slapen, ook al hebben ze voldoende tijd om te slapen. Typische symptomen zijn onder meer langdurig wakker liggen, vaak ’s nachts wakker worden, vroeg in de ochtend wakker worden en zich niet uitgerust voelen. Overdag treden vaak vermoeidheid, prikkelbaarheid en concentratieproblemen op. Psychologische factoren zoals stress, piekeren of innerlijke spanning spelen vaak een belangrijke rol.

Obstructieve slaapapneu daarentegen is een fysiek veroorzaakte slaapstoornis. Hierbij treden tijdens de slaap herhaaldelijk adempauzes op omdat de bovenste luchtwegen tijdelijk geblokkeerd zijn. Deze adempauzes leiden tot korte ontwaakreacties die de natuurlijke slaapstructuur verstoren, ook al herinneren de getroffenen zich deze niet altijd bewust. Typische symptomen zijn luid snurken, adempauzes, plotseling naar adem happen, uitgesproken slaperigheid overdag en hoofdpijn in de ochtend. Op de lange termijn kan de aandoening het risico op cardiovasculaire problemen verhogen.

Als beide aandoeningen tegelijkertijd voorkomen, kunnen ze elkaar versterken. De herhaalde adempauzes die gepaard gaan met slaapapneu leiden tot frequent wakker worden, wat de ontwikkeling of instandhouding van slapeloosheid kan bevorderen. Omgekeerd versterkt de innerlijke spanning die gepaard gaat met slapeloosheid de subjectieve ervaring van slecht slapen. Het is daarom belangrijk om bij de behandeling van de bijbehorende symptomen rekening te houden met beide aandoeningen en deze indien nodig samen te behandelen.

Waarom slaapstoornissen het hart belasten

Dit verband is belangrijk omdat slaap essentieel is voor het reguleren van het cardiovasculaire systeem. Tijdens een gezonde slaap hebben het hart en de bloedvaten tijd om te rusten, te regenereren en zich te herstellen. “Slaap raakt elk onderdeel van ons bestaan”, zegt dr. Andrey Zinchuk, MHS, universitair hoofddocent geneeskunde (long-, intensive care- en slaapgeneeskunde) aan de YSM en hoofdauteur van de studie. “Het wordt vaak verwaarloosd, ook al heeft het zo’n belangrijke invloed op ons leven.” Wanneer de slaap herhaaldelijk wordt verstoord door veelvuldig ontwaken, kortere slaapduur of adempauzes, verliest het cardiovasculaire systeem belangrijke hersteltijd. Zinchuk legt uit dat zonder dit nachtelijke herstel het hart en de bloedvaten zich niet goed kunnen aanpassen en hun evenwicht kunnen herstellen.

Tijdens een normale, gezonde nacht vertraagt de hartslag, daalt de bloeddruk, ontspannen de bloedvaten zich en schakelt het lichaam over naar een regeneratieve modus. Gedurende deze tijd kan het hartweefsel herstellen, stabiliseert het autonome zenuwstelsel – d.w.z. de interactie tussen het sympathische en parasympathische zenuwstelsel – en vinden belangrijke herstel- en reinigingsprocessen plaats in het lichaam. Dit nachtelijke ritme is cruciaal voor het hart en de bloedvaten om hun evenwicht te herstellen en optimaal te functioneren.

Als de slaap echter wordt verstoord, bijvoorbeeld door veelvuldig wakker worden, een kortere slaapduur of adempauzes bij obstructieve slaapapneu, gaat deze herstelfase verloren. Het hart blijft langer in een staat van verhoogde activiteit, stresshormonen zoals cortisol worden in grotere hoeveelheden afgegeven en de bloeddruk en hartslag stijgen vaker. Op de lange termijn leidt dit tot chronische stress op het cardiovasculaire systeem. Het vermogen van het hart om zich aan te passen aan veranderende eisen neemt af en de bloedvaten verliezen hun elasticiteit. Dit verhoogt het risico op hoge bloeddruk, hartritmestoornissen, een hartaanval en een beroerte. Wat vooral kritiek is, is dat de getroffenen zich vaak niet bewust zijn van de nachtelijke stress. Hoewel de slaap oppervlakkig lijkt, werken het hart en de bloedsomloop continu om de onderbrekingen tegen te gaan.

Preventie en vroeg cardiovasculair risico

Een belangrijk doel van het onderzoek was om te bepalen of slaapstoornissen het cardiovasculaire risico vroeg genoeg beïnvloeden om preventieve maatregelen nog effectief te laten zijn. “We wilden weten of COMISA een rol speelt in de vroege stadia van cardiovasculair risico,” aldus Gaffey, “en niet pas decennia later, wanneer de ziekte al is uitgebroken.” Volgens Gaffey mogen aanhoudende slaapstoornissen niet worden afgedaan als onbelangrijke beperkingen.

Na verloop van tijd vormen ze een meetbare belasting voor het cardiovasculaire systeem. Zinchuk benadrukt dat de zorg in de toekomst zich moet richten op preventie in plaats van te wachten met de behandeling van gevorderde ziekten. De onderzoekers bevelen aan om slaap routinematig te onderzoeken, net als andere belangrijke cardiovasculaire risicofactoren. Slapeloosheid en slaapapneu moeten samen worden beoordeeld in plaats van afzonderlijk. Aangezien slaapstoornissen veel voorkomen, meetbaar en behandelbaar zijn, kan vroegtijdige detectie en behandeling het verloop van hart- en vaatziekten aanzienlijk veranderen.

Hoe een gezonde hartfunctie bevorderen

Om het hart zo effectief mogelijk te beschermen, is een holistische aanpak die levensstijl, slaap, voeding, lichaamsbeweging en medische zorg combineert, nuttig. Belangrijke punten zijn:

Gezonde slaap

Regelmatige slaaptijden, voldoende slaapduur en een goede slaapkwaliteit zijn cruciaal. Slaapstoornissen zoals slapeloosheid of slaapapneu moeten vroegtijdig worden opgespoord en behandeld, omdat ze het cardiovasculaire systeem direct belasten.

Evenwichtige voeding

Een hartgezond dieet is rijk aan fruit, groenten, volkoren granen, noten, vis en plantaardige oliën en bevat weinig verzadigde vetten, suiker en sterk bewerkte voedingsmiddelen. Dit dieet verlaagt de bloeddruk, het cholesterolgehalte en het ontstekingsniveau in het lichaam.

Regelmatige lichaamsbeweging

Slechts 30 minuten matige lichaamsbeweging, zoals stevig wandelen, fietsen of zwemmen, vijf dagen per week versterkt het hart en de bloedvaten, verbetert de bloedcirculatie en vermindert het risico op hoge bloeddruk en diabetes.

Houd uw gewicht en stofwisseling in de gaten

Een gezond lichaamsgewicht vermindert de belasting van het hart. Bloedsuiker, bloeddruk en cholesterol moeten regelmatig worden gecontroleerd.

Stressvermindering en geestelijke gezondheid

Chronische stress verhoogt de hartslag en bloeddruk. Ontspanningstechnieken zoals meditatie, ademhalingsoefeningen of yoga kunnen de belasting van het hart verlichten.

Niet roken en matig alcoholgebruik

Roken beschadigt de bloedvaten en de hartspier. Alcohol mag alleen met mate worden geconsumeerd.

Regelmatige controles

Vroegtijdige detectie van hoge bloeddruk, hoog cholesterolgehalte of andere risicofactoren is cruciaal voor het voorkomen van hart- en vaatziekten.