Een onregelmatig slaappatroon op je veertigste kan stilletjes de basis leggen voor toekomstige hartproblemen. Onderzoekers die gedurende tien jaar duizenden mensen hebben gevolgd, ontdekten dat mensen met zeer onregelmatige bedtijden – vooral als ze minder dan acht uur sliepen – ongeveer twee keer zoveel risico liepen op ernstige cardiovasculaire aandoeningen, zoals hartaanvallen of beroertes. Interessant genoeg ging het niet in de eerste plaats om het tijdstip waarop mensen opstonden, maar veeleer om hoe onregelmatig hun bedtijd was.

Waarom regelmatige bedtijden belangrijk kunnen zijn voor het hart

Als je op middelbare leeftijd elke avond op een ander tijdstip naar bed gaat, kan dit een waarschuwing zijn voor toekomstige hartproblemen. Nieuwe onderzoeksresultaten van de Universiteit van Oulu suggereren dat aanzienlijke schommelingen in de bedtijd het risico op ernstige cardiovasculaire voorvallen aanzienlijk kunnen verhogen, met name bij mensen die minder dan acht uur in bed doorbrengen. De studie vond een sterk verband tussen onregelmatige bedtijden en een verhoogde kans op ernstige hartproblemen. Mensen die minder dan acht uur sliepen en wier slaappatroon aanzienlijk fluctueerde, liepen ongeveer twee keer zoveel risico als mensen met regelmatiger slaapgewoonten. Onregelmatige wektijden vertoonden daarentegen geen duidelijk verband met hartproblemen. De ernstige cardiovasculaire aandoeningen in deze studie omvatten aandoeningen zoals een hartaanval of beroerte.

Dit zijn aandoeningen waarbij de bloedtoevoer naar vitale organen plotseling wordt onderbroken. Een hartaanval treedt meestal op wanneer een bloedvat in het hart vernauwd raakt of volledig verstopt raakt. Als gevolg daarvan krijgt de hartspier te weinig zuurstof, wat tot blijvende schade kan leiden. Typische symptomen zijn onder meer hevige pijn op de borst, kortademigheid of een beklemmend gevoel op de borst. Een herseninfarct – vaak aangeduid als een ischemische beroerte – wordt veroorzaakt door een verstoring van de bloedtoevoer naar de hersenen. Getroffenen kunnen plotseling last krijgen van verlamming, spraakproblemen, duizeligheid of verlies van het gezichtsvermogen. Beide aandoeningen worden beschouwd als medische noodsituaties en vereisen snelle gespecialiseerde behandeling om blijvende schade of levensbedreigende gevolgen zoveel mogelijk te voorkomen.

“Eerdere studies hebben een verband gelegd tussen onregelmatige slaapgewoonten en risico’s voor de hartgezondheid, maar dit is de eerste keer dat we afzonderlijk variaties in bedtijd, wektijd en het midden van de slaapfase hebben onderzocht – evenals hun onafhankelijke verbanden met ernstige cardiale voorvallen”, zegt postdoctoraal onderzoeker Laura Nauha van de Universiteit van Oulu.

Slaapgewoonten en gezondheid op lange termijn volgen

In het onderzoek van de Universiteit van Oulu werden in totaal 3.231 mensen uit Noord-Finland gedurende een uitzonderlijk lange periode gevolgd. Alle deelnemers maakten deel uit van een geboortecohort uit 1966 en waren op het moment van de slaapmeting ongeveer 46 jaar oud. In tegenstelling tot veel eerdere studies werden de slaapgewoonten niet alleen vastgelegd aan de hand van subjectieve vragenlijsten, maar ook objectief gemeten met behulp van activiteitsmonitors. Deze apparaten registreerden gedurende een week wanneer de deelnemers naar bed gingen, wanneer ze wakker werden en in hoeverre hun slaaptijden van dag tot dag varieerden. De onderzoekers volgden vervolgens de gezondheidstoestand van de deelnemers gedurende meer dan tien jaar aan de hand van nationale gezondheidsregisters. Zo konden ze vaststellen of mensen met bijzonder onregelmatige slaapschema’s later in hun leven meer kans hadden op ernstige hart- en vaatziekten, zoals hartaanvallen of beroertes. Dergelijke langdurige observationele studies worden als bijzonder waardevol beschouwd omdat ze verbanden kunnen blootleggen tussen dagelijks gedrag en toekomstige gezondheidsrisico’s.

Volgens de onderzoekers kunnen met name sterk wisselende bedtijden een belasting vormen voor de interne biologische klok van het lichaam. Dit zogenaamde circadiane ritme regelt talrijke vitale processen, waaronder bloeddruk, hartslag, hormoonbalans, stofwisseling en ontstekingsreacties. Als de bedtijd voortdurend varieert, moet het lichaam zich herhaaldelijk aanpassen, wat op de lange termijn kan leiden tot een verhoogde belasting van het cardiovasculaire systeem. De bevindingen van het onderzoek suggereren daarom dat niet alleen de slaapduur van belang is, maar ook de regelmaat van het slaapritme. Mensen die elke dag op ongeveer hetzelfde tijdstip gaan slapen, kunnen daarmee de stabiliteit van hun biologische processen ondersteunen en op de lange termijn hun hartgezondheid bevorderen. Tegelijkertijd benadrukken de onderzoekers dat dit een statistische correlatie is en geen definitief bewijs van oorzaak en gevolg. Niettemin wordt een regelmatig slaapritme beschouwd als een levensstijlfactor die veel mensen bewust kunnen beïnvloeden.

Te veel – of te weinig – slaap verhoogt het risico op een hartaanval

Eerder onderzoek van de Universiteit van Colorado in Boulder heeft al aangetoond dat te weinig – of te veel – slaap het risico op een hartaanval kan verhogen. Uit de studie bleek ook dat voor personen met een hoog genetisch risico op een hartaanval, 6 tot 9 uur slaap per nacht dit risico kan compenseren. Voor het onderzoek analyseerden onderzoekers van het Massachusetts General Hospital en de Universiteit van Manchester de genetische gegevens, zelfgerapporteerde slaapgewoonten en medische dossiers van 461.000 deelnemers aan de UK Biobank in de leeftijd van 40 tot 69 jaar die nog nooit een hartaanval hadden gehad, en volgden hen vervolgens gedurende een periode van zeven jaar. In vergelijking met degenen die 6 tot 9 uur per nacht sliepen, hadden degenen die minder dan zes uur sliepen 20 procent meer kans op een hartaanval tijdens de onderzoeksperiode. Voor degenen die meer dan negen uur sliepen, was de kans 34 procent hoger. Toen de onderzoekers zich uitsluitend richtten op personen met een genetische aanleg voor hartziekten, ontdekten ze dat zes tot negen uur slaap per nacht hun risico op een hartaanval met 18 procent verminderde.

Voor het onderzoek maakten de onderzoekers gebruik van de uitgebreide dataset van de UK Biobank en combineerden ze observationeel en genetisch onderzoek om de kwestie vanuit een andere invalshoek te bekijken. Nadat ze rekening hadden gehouden met 30 andere factoren – waaronder lichaamssamenstelling, lichaamsbeweging, sociaaleconomische status en geestelijke gezondheid – ontdekten ze dat de slaapduur zelf het risico op een hartaanval beïnvloedde, onafhankelijk van deze andere factoren. Hoe verder de slaapduur afweek van het bereik van 6 tot 9 uur, hoe groter de toename in risico. Mensen die bijvoorbeeld vijf uur per nacht sliepen, hadden een 52 procent hoger risico op een hartaanval dan degenen die 7 tot 8 uur sliepen, terwijl degenen die 10 uur per nacht sliepen twee keer zoveel kans hadden op een hartaanval.

Met behulp van een methode die ‘Mendeliaanse randomisatie’ wordt genoemd, onderzochten de onderzoekers vervolgens de genetische profielen van de deelnemers om te bepalen of mensen met een genetische aanleg voor korte slaap een grotere kans op een hartaanval hadden. Zevenentwintig genetische varianten werden in verband gebracht met korte slaap. Ze constateerden vergelijkbare patronen en concludeerden dat een genetisch bepaalde korte slaapduur een risicofactor is voor hartaanvallen.

De studie onderzocht niet het mechanisme waardoor korte of lange slaap het risico op een hartaanval zou kunnen verhogen, maar eerdere studies hebben enkele verklaringen gesuggereerd. Te weinig slaap kan de bekleding van de slagaders (het endotheel) aantasten, de vorming van ontstekingscellen in het beenmerg beïnvloeden en ook leiden tot een ongezond dieet en slechte eetgewoonten (wat op zijn beurt het gewicht en dus de hartgezondheid kan beïnvloeden). Te veel slaap kan ook ontstekingen in het lichaam versterken, wat eveneens in verband wordt gebracht met hart- en vaatziekten. De auteurs hopen dat het onderzoek artsen, gezondheidsinstanties en het grote publiek bewuster maakt van de voordelen van slaap voor de gezondheid van het hart.